Хөкөм (Повесть. Ун алтынсы киҫәк. Дауамы бар.)

   Наина Васильевна һиҫкәнгәндәй тирә-яғына ҡараны. Август аҙ­аҡ­­тарында һауа торошоноң үҙгәреүе көндәрҙең ҡыҫҡарыуы һиҙелеп беленә; көн­д­өҙ ҡыҙҙыра, ки­­­с-тәрен һәм төн­өн ҡапыл һалҡынайта. Йә йәйҙән сыҡмаған, йә көҙгә ин­мә­гән илаҡ миҙгел ара­һы. Ул да бит шундай йәшкә етеп килә, йәш тиер ине әүәлге талсыбыҡ­т­ай кә­­үҙәһе ҡалыная төштө, хәрәкәттәре һәлмәкләнде, ҡартай­ҙ­ым, тиер ине һам­ан дә­рте ҡа­­й­тмаған. Ҡайһы саҡ тиреһенә һыймай һытыл­ы­рҙай хә­л­гә килә, тәне бе­р­сә утта яна, берсә ҡара ти­р­гә ба­тып боҙ­ло һыуға сумғандай ҡо­ро­ша. Кә­й­ефе лә то­т­о­р­оҡ­һ­оҙ, тиҙ үҙгәреүсән.  Әле Ялтаға ялға китергә  йыйынып тикше­р­еү үткә­н-дә ошо ха­ҡ­та за­р­ланғайны, та­бип-те­рапевтың иҫе лә китмәне:

            - Это воз­раст­ное. Климакс. Пр­о­й­дет.

            - Зн­ачит ста­р­ею?

            - Нет. Вы в полном расцвете сил! - Өҫтәл ар­т­ы­нда ҡағыҙҙар ту­л­ты­рып мәшғүлләнгән табип башын ҡалҡытмай ғына килешле ко­м­пли­м­ент әйтеп ҡо­тол­­до.

     Виктор Никол­а­е­вич олоғайһа ла эшенән китмәне, элекке ваз­и­фаһын ба­ш­ҡ­а­ра ба­­ш­ҡ­арыу­­ын, ә бына түшәктә кәренең, ир ҡомарының ҡайтыуы һиҙелә, онотҡан­да бер аш­ыҡ-бош­оҡ ир­кәләй ҙә һыр­ты менән боролоп ҡарт бесәйҙәй ой­оп та китә, юғиһә йәш ир­ҙәргә ҡаш һик­ер­теп бындай гөнаһтарға батыр инеме? Ят­тар менән тү­шәк бүле­шеүе ҡырағай нәфсене ҡанд­ырыу ғына түг­ел. Ундай мәжнүн­дәр менән иренә килешеү­ҙәр тө­ҙ­өү, партн­ер­лыҡ мөнәсәбәттәр­ен булдырыу әллә күпме­гә ең­ел. Юҡ, юҡ, был ха­ҡта Вик­тор Нико­лаевич белмәй, еңел генә уртаҡ тел таба алыуын бәлки үҙенең дип­ломатик оҫтал­ы­ғы тип тә һанайҙыр, бәлки. Б­өтә финанс ойоштор­оу­ҙа­рының артында ул то­ра, күҙгә күрен­мәй кил­г­ән килем­дәрҙең тәүсығанағы ул. Тик бына һуңғы бәйләнеш көтмәгәндә бә­ләгә килтерҙе. Ниш­ләп кенә шул елғы­уар-тинтәккә бәй­лә­нде инде. Йәш ине шул суҡын­м­ыш, ҡар­ы­у­лы ине. Шу­ға ҡыҙыҡ­ты, тотанағы то­тм­а­ны…

    Эйе, Наина Васильевна тулы хужабикә йортта, һәр әйтелгәнде, ҡушҡанды та­й­пыл­ы­ш­һыҙ үт­әүҙе талап иткән ханбикә. Дубайҙан тура ошонда ҡайтып төшт­өл­әр. Тупһа­ны ашатлағандан алып йөҙөнә үҙгәрмәҫ битарафлыҡ битлеген кейҙе, ҡус­ҡ­а­рҙай ҡабырсағына йомолдо. Ул хеҙмәтселәре өсөн үткәне булмаған, бөгөнгөһө ме­нән генә йә­шәгән мәңге асылмаҫ сер йомғағы. Таныштары сит ил паспортына яҙы-л­ғ­а­н­дай урыҫ исеме ме­нән өндәшәләр, башҡа милләттән икәнлеген Виктор Нико-лаевич­т­ан ба­шҡа бе­рәйһе беләме икән? Бында килгәс сауҙа институтында юға­ры бе­лем ал­ы­уы тураһындағы ҡыҙыл дипломды алдына килтереп һалдылар. “Алыш-би­реш өлкә­һен­дә алыштыр­ғыһыҙ оҫта­м­ын шул…” Ҡатырғаға күҙ һалғас йөҙөнән асы йылмайыу йүгереп үтте.

  Ғаилә тормошона килгәндә тәүге көндән үк һин дә мин йәшәп алды ла киттеләр. Ви­ктор Николаевич иртәнән алып кискә тиклем эшендә юғала ла һуң ғына ҡай­т­ып инә. Оҙон өҫтәл артында суҡайып, әһәмиәтһеҙ һәм мөһим булмаған яңыл­ыҡ­тар хаҡында арлы-бирле хәбәрләшеп киске ашты аш­айҙар ҙа ире яңынан кабин­етына инеп биклә­нә, үҙе менән эшенән алып ҡайтҡан киле­шеү пр­оекттары, башҡа рәсми ҡағыҙҙар мен­ән таныша, йә һуңға ҡалып килеүселәрҙе ҡабул итеп улар менән әңгәмә ҡора. Ҡағыҙҙарҙағы миллиондар менән эш итеп, уларҙы таба һәм арттыра белһә лә эш хаҡ­ы­на, ҡулына ингән меңәрлектәргә бөтөнләй иғтибарһыҙ, уны тулыһы менән кәрәк-яр­аҡҡа, аҙыҡ түлек алыуға ул тотона. Тәүге осор йәшлегенә барып ауырға ҡа­лы­рға те­л­әмәй һа­ҡ­лан­ып мат­а­шты, һуңынан өмөтләнһә, ымһынһа ла көткәне килмәне. Хыялындағы бәпес ирендәренең им­­сәк остарын ҡытыҡ­лауҙы төштәрендә күреп, шунан сикһеҙ рәхәтлек алып уяна ине ҡайһы саҡ. Йәшәүҙең мәғәнә­һе, донъяның йә­ме һәм ҡото икән бала. Түл­һеҙлек ке­м­еһенәндер, мәгәр ошо хаҡта төпсөнмәнеләр, һүҙ ҡу­ҙ­ғат­маны­лар, тәмһеҙләшмән­еләр, бер-береһен ғә­йепләмәнеләр. Тағы ла тиҫтә йылдан ул таны­м­аҫлыҡ булып үҙ­гәр­гәй­не: еренә еткер­еп би­ҙ­әнгән, төҙән­гән, үҙен юғары ки­мәлдә тота белгән, иномаркала оҫта ел­де­р­гән ҡа­т­ындың сығышы ауылдан, тип әйтеп ҡара, торғаны бизнес-леди!

     Тәүге тапҡыр руль артына ултырғас Өмбәткә ҡайтып урағыһы килде. Кеше­ләр менән аралашҡанда хистәрен, күңел торошон йә­шерә, ә инде яңғыҙы ҡалғанда үт-кән­ен һа­ғынған ялан­а­яҡлы ау­ыл ҡыҙына әүерелә. Бала саҡта атаһы яҙғы үләндәй асыҡ йә­ш­ел төҫтәге велосепед алып би­ргәс ҡыуанысынан ауылдың бер осонан ик-енсе осо­на ел­де­р­еп, юҡ, ҡоштай ос­оп үт­к­ә­й­не. Өр-яңы машина асҡысын ҡулына алғас шул те­­ләк яңынан уянды. Ҡай­т­ыр, әммә ун­да буш ҡул менән күренә алмай, атаһы-әсәһенә вәғ­ә­ҙә­ләгән, әйтеү әйтеп нығытҡан бу­р­ысы бар.

    Ритуал хеҙмәттәр бюроһына барып өҫкө өлөшөнә пар аҡ күгәрсен һыны ҡунған, аҫҡы яғына ҡуш балдаҡ һуғылған, бронза хәрефтәр менән исем-шәрифтәр яҙыл­ған ике метр бейеклегендәге ҡиммәтле ҡара мәрмәрҙән ҡәбер та­шы эшләргә ҡу­шты. Заказы әҙер бул­ғ­ас йөк ма­ш­­и­наһын яллап, теге бюроның хеҙмәтселәрен эйәртеп үҙе алдан төшөп ауыл яғына ҡарай елдерҙе.

   Йәненә яҡын ялан-ҡырҙарын күрһә күңеле елкенер тиһә, киреһенсә унда яҡын­айған һайын кәйефе ҡырылды, элекке урындарҙы таныны ла таныманы ла; ауыл эргәһен­дәге баҫыуҙарҙы япҡан билсән туҙғаҡ мамығын елдә ойоҫҡота, ауыл эргәһен­дәге ырҙын табағы, иген келәттәре, трактор паркы, тимерлек ер йотҡандай юҡҡа сыҡҡан, урын-урыны менән нигеҙҙәре генә ҡалған ауыл теше төшә башлаған йәмһеҙ ауыҙҙы хә­терләтә, элек­ке ағас мәктәп тә ташландыҡ күренә, биләмәһен ҡый үләндәре баҫҡ­ан. Уның ҡара­уы тау битләүендә мәсет балҡып ҡалҡҡан. Хужаһыҙлыҡтың ҡап уртаһ­ында иман йортоноң төҙөлөүе емереклектән, әлеге аянысы хәлдән сығырға ынтылыуҙың берҙән-бер рух билдәһе һымаҡ күренә. “Мәсеткә халыҡ йөрөйөмө ик­ән?” Тәүге уйы шул булды. Урамға килеп ингәс таныш ҡапҡаға ҡайырылды.

   Гөлбикә кесерәйеп, кәлберләп киткән, йөҙө тартылған, шуғалырмы күҙҙәре күгелйем күләгәгә батып, танауы ослайып күренә. Йорто эргәһенә еңел һәм йөк ма-шиналары ма­шина эйәртенешеп ки­л­еп туҡтағас солан күтәрмәһенә сығып ярпайып ҡатты берауыҡ, шун­ан йүгерә-атлай йөрөп, оло ҡунаҡтар ҡабул иткәндәй ҙур ҡапҡаны шар асып ебәреп урамға сыҡты.

            – Һаумыһығыҙ? - Машинаһынан сыҡҡас танытырға теләп ҡара күҙлеген һал­ды.

            – Кем икән был, тип аптыранып торамсы, Нәйлә ҡыҙым, һин түгелме?

            – Эйе, мин. - Йоҡа, шау һөйәккә ҡалған кәүҙәне ҡосағына ҡыҫты, сал сәсле башҡа танауын терәп еҫкәп тә алды. - Ҡабул итә­һегеҙ­ме!

            – Бынағайыш, урынһыҙ хәбәрҙе сыбалтасы, как будты беҙгә сит-ят инде. Әйҙүк, һәм­мә­геҙ ҙә. - Гөлбикә ҡоласын ҡанаттарҙай йәйеп ихлас һөйләнде.

            – Машиналағыларҙы саҡырыу кәрәкмәй, улар ялланғандар, аҡсаһы ла артығы менән түлән­гән. Хә­ҙер атайым менән әсәйемдең янына барып әйләнәм дә һеҙ­гә инеп сығыр­м­ын.

            – Йә. Ә мин бында самауырымды яңыртырмын. Зыярат тигәндәй, тәүлә мулла­нан рөхсәт алып аят уҡыт, шун­ан ғына тәүәккәлләрһең, ни тиһәң дә унда ауыл-даш­тарың, яҡындарың ята.

            – Беҙҙәге Ғабдулла мулла үлеп ҡалған түгелме? Ситтән берәү килдеме әллә?

            – Иншалла, хәҙер мәсет тә төҙөп ҡуйҙылар, муллабыҙ ҙа үҙебеҙҙеке.

            – Кем?

            – Фәтих мулла. Пенсияға сыҡҡас ихласлап дингә бирелде лә китте. Өфөгә барып диниә назаратында уҡып та ҡайтты. Һәр хәлдә эшемде күрһәтәм, тип тыр-ышып ятҡан көнө.

       “Ундай шылғаяҡтар утта ла янмай, һыуҙа ла батмай инде ул. Ҡартайған көнөндә йылы, төшөмлө  урын тапҡ­ан…” Һүҙҙе икенсегә борҙо:

            – Ярай, мин оҙаҡламам. Апай бынауҙарҙы индер әле, һиңә тип күстәнәс алып килгәйнем.

            – Юҡ менән мәшәҡәтләнеп расхутланмаһаңсы, һин миңә үҙең күстәнәс, үҙең бүләк. 

   Мәсеткә барманы, һәүәҫкәр мулланы ла эҙләмәне, тура ауыл эргәһендәге ҡалҡ­ыулыҡ­ҡа күтәрелде.

       Зыяратта тәрән тынлыҡ. Бында ел дә иҫмәй, тау атындағы шишмәнең шылты-рауы ла ишетелмәй, ваҡыт ағышы ла туҡтап ҡалған һымаҡ. Эҙләгәнен тиҙ тапты. Йылдар үтеү менән ҡар­ау­һыҙ­ға әү­ерелгән ҡәберҙәрҙең өҫтөн ярым ҡороған үлән ҡатламы япҡан, тупраҡ өйөм­дәре һеңә барып ер мен­ән тигеҙләнә яҙған. Атаһының хөрмәтенә тимерҙән эшләнгән, бер яҡҡа аушая төшкән йондоҙло обелискты ла һоро тут япҡан.

        Инеүселәргә бойорҙо:

            – Плиту ставьте между двумя могилами. Старые камни и этот обелиск желательно не трогать!

       Ялланыусылар ығы-зығыһыҙ, йылдам ҡыймылдап эшкә керештеләр: үҙҙәре менән килтергән це­ментты иҙҙе­ләр, плитә ҡуйыл­аһы урынды тигеҙләп ҡырсынташ менән нығыттылар. Зы­я­рат урта­һ­ын­да аҡ төҫкә буялған тимер кәртә эсендә мәрмәр таш ҡалҡып күренде.

            – Расплатилась с вами в полном объеме! До свидание.

       Эргәһендәгеләр күҙ менән ҡаш араһында юҡҡа сыҡты.

            – Һаумы, атай, әсәй! - Тамағы төбөнән ҡалтырауыҡлы өн һығылып сыҡты.

       …Башланғыс класта уҡығанында түбәнге ос Фәндиҙә менән нимәгәлер элә­г­е­шеп киттеләр ҙә теге еңә алмағас уҫал хәбәрен әйтте:

            – Васил олатай менән Сания инәй атайың да әсәйең дә түгелдәр, бик беләһең килһә! Әсәйем һине ташландыҡ ти!

   Ҡайтарыр яуабы булмағас Фәндиҙәне яҙғы күләүеккә этә төрттө лә тегенең сәрелдәп, ғауға һалып илауына ла иғтибар итмәй өйҙәре яғына ҡар­ай йү­г­ерҙе. Бикле ишекте асып инде, сумкаһын, өҫ кейемен нисек етте шулай ыр­ғыт­ып сис­ен­де һәм асыуын кемдән алы­р­ға белм­әй үсле күҙҙәрен өй эсенән йүгерт­те. Бөтә ур­ы­н­да ла тә­ртип, таҙалыҡ, бөхтәл­ек, тик ишек төбөндә ятҡан итектәренең ҡары ҡатыш ҡо­йоһо иреп иҙән­гә йәйелә ба­ра. Балаҫ киҫәгендә ятҡан бохар бес­әй балаһын ҡәҙерләп ҡосаҡлаған да имеҙеп ята. Күҙҙәрен йомоп ебәреп ирәүәнләүенә ҡа­р­а­ғ­а­нда уның йә­ш­ә­йеше теүәл. Элек бохар бер юлы дүрт-би­ш­те көсөкләне, хәҙер олоғайҙы ин­де, һуң­ғы тап­ҡыр ошо ап-аҡ йо­моросайын ғына килтерҙе лә яны­н­­­ан китм­әй, һағал­ай ҡу­рсый, көндәр бу­йы йөнтәҫ ҡо­­сағына һый­ын­д­ы­ра. Ҡыҙ­ыл моронло, зәңгәр күҙле на­ҙ­лы­ҡ­ай ҙа һырпаланырға, иркәләнер­гә ярата. “Әсәһе булғас хатта ошо бесәй ба­л­аһы мин­ән ҡәҙ­е­рлерәк. Күрһәтәм күрмә­г­әнеңде!” Яһ­ил ҡылан­ып ырғып торҙо, ҡойо­н­дай өй­өрөлөп кейенә башланы, им­­­с­әккә сат йәбешеп ятҡан бесәй ба­л­аһын эл­әктереп тышҡа аты­лды, яртылаш ирегән ал­а­ғарҙы кисеп урман яғына ҡарай йүгер­ҙе. Бышл­ыҡты, ты­ны быуылды, итек ҡуңыс­т­арына иреү ҡар тулып аяҡтарын өшөт­тө. Бы­на Сап­ты­рма Таш. Был ҡашлаҡтан урман-ҡырҙар, туғай-болондар ус төбөндәгеләй асыҡ күренә. Ике тау тоташып улаҡланып ятҡан оҙ­он, тәрән үҙ­ән таш ҡаяға барып ялғана. Ошо ар­­а­лыҡҡа ҡышҡы бурандар тыңҡыс­лап кө­рт тул­тыра. Яҙ ҡояшы йылыта башлау мен­ән үҙәндә өйрәләй күл­бегән ҡарлы һыя барлыҡҡа килә, ә апрель уртал­а­рында инде, ана шул боҙ ҡамауында тыйлығып ятҡан нимә ҡуҙғалып, тиҙлеген арттыра бар­ып улаҡ буйлап йүгерә лә елгәр­елә-елгәрелә ҡаянан түбән ташлана. Һыу парҙары ҡо­яш ну­р­ҙ­а­рында уйнап ете төҫтә балҡыған салауат күперен хасил итә. Әле үҙән алҡынып ят­ҡан, йүгерек күб-екле тулҡ­ын­дар менән ту­лған. Ҡая ситенә ки­лде, аҫ яҡта Саптырма Таштан атылған ағы­м­дан, тирә яҡтан килеп ҡушылған ваҡ йырғанаҡтарҙан көс-ҡеүәт алған Селтербей шишмәһе болған­с­ыҡланып үкерә. Башы әй­лә­нгәнлектән кире тар­т­ылды. “Нишләп килде әле бында? Әллә ҡайтырға ла китергә­ме? Юҡ инде!” Күҙҙәрен сы­т­ыр­ҙатып йо­м­до, ҡул­ындағын киҙәнеп ҡая аҫты­на ыр­ғытты : “Дөмөк шунда!” Бик алыҫтан үҙәләнеп мыяу­лау ҡолағына салынды, тик уны шундуҡ яҙ­ғы таш­ҡын та­уышы йотто. Һиҫкәнеп китте: “Уй­ламағанда нимә эшләнем әле, бын­да бесәй ба­лаһының ни ғәйебе?..” Ҡу­р­ҡып ҡы­­­на түбәнгә ҡараны. Ҡорб­анын йо­тҡан ҡара ташҡын ҡәнәғәт кикереп уф­ыл­дап ҡуйҙы.  Төҙәтә алмаҫ­лыҡ хата ҡыл­ы­н­ғайны. Урынында ты­б­ы­зыҡлап тапана бир­гәс аяҡтарын көскә һөй­рәп ҡай­т­ыу яғы­на йүнәлде, өй ишеген асып инеүе булды яр һалып мыяу­л­аған, үҙенә урын тапмай үрһәл­ә­н­гән бе­сәй ҡайҙал­ыр сығып сапты. Рыя ҡыланып түргә үтте, мей­е­скә күҙ атты. Унда утын тултырып ҡу­йыл­ған, тоҡан­дыр­ып еб­әр­ергә туҙына ҡәҙәр әҙ­е­рләнгән. Ҡояш көлөп торһа ла кистәрен, төндәрен һалҡынайта, шуға көндөҙ өйҙө йылытып алмайынса булмай. Ул мәктәп­тән һуң, мей­есте яға, шунан дәр­естәрен әҙерләй башлай, төшкөлөккә ат­аһы, әсә­һе ҡайтып инә­ләр. “Иркәнең юғалыуы бер ни хаҡында ла аңлат­май бит әле. Тағы нимә эшләр­гә?” Шырпы һыҙып ялҡынды туҙға яҡын килтерҙе һәм ҡоро утын ныҡлап тоҡ­анып ки­ткәс ҡулына бәрхәт тышлы ал­ьбомды алды, ысбутҡа таянды ла үҙенә ҡағы­лған барлыҡ фото­л­а­р­ҙы берәмләп ут тамағына ырғыта башланы. Бына һуңғы бит тә ябыл­ды. «Тиҙ төшө­н­­өр­ҙәр эш­тең нимәлә икәнлеген. Ошо­н­ан аҙаҡ нимә тип яуап бирер­ҙәр икән?»

   Бохар­ҙың юғалыуын ҡайтыу менән үк абайланылар, кәртә-ҡура тирәһенә сығып әйләндел­әр, ҡат-ҡат унан төпсөндөләр: “Ир­кәне күрмәнеңме бал­ам, үҙе лә, бала-һы ла күрен­мә­йҙәрсе. Ҡайтып ингәнеңдә эйәр­те­нешеп сығып китмәнеләр­ме? Улай, тиһәң, урынынан ҡуҙғалмаған бесәй, яңы аяғына баҫҡан балаһын эйәртеп ҡай-ҙа ғына барһ­ын инде…” Шулай итеп Иркә осто-гүҙе юғалды. Ә альбомдағы фотоларҙың биттәр­ҙән һыҙырып алыныуы икенсе көнгә билдәле булды. Өсәүләшеп өҫтәлде өйрөлткән­дәр, ҡаршыһындағы икәү һынаулы текәлеп ғәйепләгәндәй итеп ҡарайҙар. Атаһы тамағын ҡырып алғас тауышын күтәрмәй генә һор­а­ны: “Һин беҙҙең иң ярат­ҡ­ан, ғәзиз балабыҙ. Әйткәндәремдең ысын икәнле­генә ыша­н­а­­һың­мы, ҡыҙым?” Нимә тип кенә яуап бирһен инде, ҡулдары нимә эшләргә белмәй өҫ­тәл аҫтында күлдәк итәген йомарлай, башы эйелгәндән-эйелә бара.

            – Теге саҡтағы һорауыңа бөгөн яуап бирәм, атай, һеҙгә ышанам, ыша­н­­ыу ғына түгел инанам… Тик игелегегеҙгә яуызлыҡ менән яуап бирҙем, үлемегеҙҙә ба-ры мин ге­нә ғәйепле. Ярлыҡау өмөт итмәйем… Бына ғәйебем булһа ла ҡайттым… Ҡылғанымды еңеләйтеү, кисереү мөмкин түг­ел, әммә яҙмыш хөкөмөн саҡҡа ғына еңеләйтеүегеҙҙе һора­йым…

   Ҡояш байыу яғына ыңғайлағанлыҡтан күләгәле ҡара таш уның өҫтөнә ауып барғандай тойолдо, йөҙөн күләгәләне.