Хөкөм (Повесть. Ун бишенсе киҫәк. Дауамы бар.)

Траптан күтәрелгәс самолеттың эсенә үтергә ҡыймай саҡҡа ғына туҡталды, әлеге мин­ут­та болоттарҙан бейектә оса алыуына ышана ла, ышанып бөтмәй ҙә. Үҙен ни-нд­әйҙер илаһи, шауҡы­м­лы бейеклеккә күтәрелгәндәй хис итте.

   Өмбәт тапҡырынан кө­н һайын төш мәлендә бәләкәй, “кукурузник” тип аталған самолет осоп үтә тор­ға­й­ны. Сабынлыҡтары ауылдан 2-3 саҡрымдағы болонда. Күктән килгән гөрөлдәүҙе ишетә лә һамаҡларға то­тона:

                                             Самолет, самолет,

                                             Мине үҙеңә ултырт!

        Шунан болондоң арғы осонда бесән сапҡан ата-әсәһенә ҡул бо­л­ғай: “Ура! Эш-егеҙҙе ташлағыҙ, әбит етте! Сәй эсәйек, тырыз тултырып бөрлөгән йыйҙым!” Килт-ергән брезент яп­маны ҡайын күләгә­һенә йәйеп ебәреп табын хәстәрләргә тотоноп китә, ә үҙенең күҙҙәре зәң­г­әр күктә кесерәйгәндән-кесерәйә барған самолетта. Ә бынд­ай һанһыҙ пас­­са­ж­и­р­ҙар­ҙы һыйҙырған, дәү, шул уҡ ваҡытта ҡупшы һауа лайнерында тә­ү­ләп осоуы. Те­­ләг­ен, ки­с­е­р­ештәрен Виктор Нико­л­аевич һүҙһеҙ ҙә аң­л-аны: “Әйҙә, Наи­н­о­ч­­ка, тәҙрә янынан ур­ын ал. Тәүге тапҡыр осҡанда ҡыҙыҡ, елкендергес ул, ә мин был пейзаждан ялҡып бөткән­мен!” Эргәһ­енән урын ал­­­ды һәм ба-шын ҡы­рын һалып ойоп та китте. “Һе, була бит мо­ңһоҙҙар, ҡа­батланмаҫ тамаша­нан да баш тартыр икән ке­ше!”

   Иллюминаторҙан тыш яҡҡа ҡараны. Икһеҙ-сикһеҙ, диңгеҙҙәй йәйрәгән аҡһыл болоттар йыртығынан йәм-йәшел урмандар, көҙгөләй ялтыраған күлдәр, ҡан там-ыр­ҙа­р­ылай тарбаҡланған йылғалар, тигеҙ һыҙыҡтай арҡыс-торҡос тартылған юлдар кү­ренгеләп ҡала. Юғарыла күҙҙәрҙе ҡамаштырырлыҡ зә­ң­гәр­лек. Шул тик­л­ем дә төпһөҙ, серле күк йөҙөн тәүләп күре­үе. Ҡош  талпы­н­ып кү­­тәрелә  алмаҫ бе­йеклектә генә була­л­ыр ул ошондай төҫ. Лайнерҙы һауала тотҡан, уны бына ошолай осорға мәжбүр иткән ҡанаттар киң, улар самолетҡа түгел уның иң­д­әренә береккәндәй. Шул киң, яҫы аҡҡоштоҡолай ҡан­ат­т­а­­рын талғын елпеп иркенлектә маҙрай, алт­ын ну­рҙарҙа ҡойона, яҡтылыҡты, тәнен иркәл­ә­гән бейек елдәрен булмышына һеңдерә. Төҫлө ҡорамалай ялан сәскәләре тирбәлгән Ураҙғол сабынлығы, аҡ күлдәкле, йәшел шәлле ҡайындар, ҡупшы йүкәләр, тәңкә япраҡлы уҫаҡтар ҡайыған киң болон яңы­н­ан күҙ­ҙәре алдына баҫҡандай булды.

  Иҫендә, туғыҙ­ынсы кла­с­ты тамамлаған йылда атаһы уны кәбән башына ҡуйға­й­ны, әс­әһе менер ине, ҡан ба­ҫ­ымы юғары булғанлыҡтан башы әйләнә, күрше-күлән­гә өндәшер­ҙәр ине, ҡыҙыу бе­­сән осоро, һәр кем көн аяҙҙа үҙенә эшләп ҡалырға ынт­ы­ла. Ат­аһы өс саталы ағас һә­­­нәг­енә ярты күб­әне сәнсеп ала ла еңел әйләндереп күт­ә­р­еп кү­крәкләнеп ба­р­ғ­ан кәбән өҫтөнә ырғыта, ә ул уны тырмаһына етеҙ генә элә­ктереп ая­ҡтары аҫтына тү­шәп һеңдергәнсе тапалап та ҡуя. Әсәһенең дә ҡул-ында тыр­ма, ул кү­бә тө­­п­тәрендә сәс-баш ҡа­лғанды өйөп күтәремдәр әҙе­р­ләй.

            - Ҡара әле, Сания, - тип ҡыу­а­на атаһы, - ҡыҙ­ыбыҙ быйыл буйтым ҡул аҫт­ы­­на ингән түгелме, бесәндең бөр­тө­гөн дә ки­ре тө­шөр­мәй, ә беҙ кеше таба ал­м­ай аптыранабыҙ!

            - Һуң шул­ай бу­лм­ай тағы, беҙ ҡарт­аяб­ыҙ, сүгә бар­а­быҙ, ә ул юғарыға үрләй. Ҡыҙыбыҙ өй тирәһендә лә алыштырғыһыҙ яр­ҙ­а­­мсы! - Әсәһе лә ҡәнәғәт.

        Кәбән ос­ла­н­­ды. Һу­ң­ғы күтәре­м­де аяҡтарының аҫтына һалып тапаланы.

            - Ат­­ай, бында ҡош ҡуныр ҙа урын ҡалманы!

            - Кү­рәм, ҡы­ҙым, хеҙмәтең прәме кә­р­тинк­әләй килеп сыҡты, мә, ел ҡайырмаһын өсөн бынау сәүе­лдәрҙе йәтешләп һал да төш! - Атаһы беләгенә йомар­л­а­ғ­ан арҡанды һелтәп ыр­ғытып ебәрҙе.

       Арҡан осона тағылған башағасты тартып ал­ып кәбән осона сатрашлап баҫырҙы.

– Ҡа­ра уны, ныҡ йә­б­еш, аяҡтарыңды бе­сәнгә ыш­аныслы терә! - Атаһы өҙмәй ҙә ҡуймай ғауғалана.

        Бынан бар тирә-яҡ ус төбөндәгеләй асыҡ күренә. Эргәлә генә мыйыҡлы баш-аҡт­арын эй­еп, аҡһылланып арыш беш­ә, ары, Ураҙғол менән Ташкисеүҙе ҡап ур­т­а­­лай бү­лгән Ҡараһаҙ йылғаһы аръяғында һап-һары тө­ҫө ме­нән гөлтләп көнбағыш ба­ҫыуы кү­ренә. Яртыл­аш сабылған баҫыуҙы силос ко­м­байнын таҡҡан “Белорусь” уратып йөрөй. Яландарҙы ҡара йәшел балдаҡ­ҡа ал­ған ағ­ас остарын ҡы­ҙ­ғылт нур­ҙа­рға мансылдырып ҡояш байып килә. Саҡ ҡына юға­рыр­аҡта ҡаҙ ҡана­тылай ҡатлы-ҡа­т­лы өрпәк болоттар йөҙә. Бейектә, бик бейектә ҡанаттарын йәйеп төйлөгән ҡатып ҡал­ғ­ан, һабантурғайҙың үҙе күренмәһә лә соролдауы ап-асыҡ ишете­лә. “Эх, ҡош булһаң ине!” Ул ҡул­дарын йә­й­еп ҡатып ҡа­л­ды. Аҫта, арҡандың осон ебә­рмәй тотҡан атаһы ҡул­ын юғ­а­рыға сө­йөп ха­ф­­аланып ҡатып ҡалған, кәбән тирәл­әй тыз-быз әсәһе йү­гер­гел­әй:

            - Нимә ҡыланаһың тағы, йығылаһың, ана, бесән һел­кенә, аяғ­ың та­й­ып китер! Төш, төш тим!

       Тотонмай-нитмәй шыуғайны атаһы һауала уҡ эләктереп, бәпестәй күтәреп ипләп кенә ергә баҫтырҙы. Енләнеп килеп еткән әсәһе ярат­ҡан­дай итеп оса­һ­ы­на сәпелдәтте:

            - Бир­ермен мин һи­ңә ҡош буламды! Уф, ҡо­том­до алды, ҡоромағыр! Ва­сил, инде бынан бүтән ба­ланы кәбән башы­на мен­де­рәм, тип ауыҙ­ы­ң­ды ла асма!

       Ат­а­һ­ы­ның ғәме башҡала:

–   Талпы­на инде, күр­мә­й­һеңме ни әрпеш өйрәк бәпкәһе аҡҡош­ҡа әүерелеп бара. Бер килеп беҙҙе та­шлап осоп та китер әле.

     “Эх, ҡош булһаң ине!..” Ҡоласын йәйеп ебәргәйне беләге Виктор Николаевич­тың ма­ң­­лайына тейҙе.

            –   Ә, нимә, килеп тә еттекме? - Әүелйеп барған ир йоҡоло күҙҙәрен ыуып ян-тирә­һен байҡағас эргәнән үтеп барған стюа­р­дессаға бо­йорҙо:

            –   Юғары сифатлы һут һәм яҡшы коньяк килтерегеҙ!

            –   Беҙҙәге бөтә аҙыҡ-түлек тә сифатлы! - Авиакомпанияның бәҫен төшөрө-ргә теләмәгән стюардесса төҙәтә һалды.

            – Сифатлының сифатлырағы, ҡиммәттең иң ҡиммәтлеһе кәрәк!

   Һағыныулы хәтирәләр алып килгән Ураҙғол сабынлығы, бушап ҡал­ған болон ур-та­һында ҡалҡ­ҡан мөһабәт кәбән, танауҙы ҡытыҡлаған бесән, арыш, көнбағыш еҫе һа­ғымдай ирене, бала саҡ офо­ғо билдәһеҙ­леккә шылды, мөғжизәле әк­иәт ошо ер-ҙә тама­мланды…

       Һалҡын ҡыштан, алыҫта ҡалған ҡаланың төҫһөҙ ысынбарлығынан көтмәгәндә ила­һи­лыҡҡа килеп юлыҡтымы ни! Са­м­олеттың ишеге асылыу менән битенә эҫе ҡай­нарлыҡ бәрелде. Ул эйәртеп килгән шәүләһен салонда ҡалдырып нурҙар дарь­я­һ­ына сумды ла, күҙҙәрҙе ҡам­аштырған яҡтылыҡтан һаҡланырға теләгәндәй ҡулын маңлай өҫтөнә ҡу­йҙы. Траптан тө­шөү­селәрҙе автобус менән аэропо­рт­тың бе­ренсе ҡат­ында урынлаш­ҡ­ан, стенаһы, ишектәре ялтыр бы­я­лаларҙан хасил ир­кен зал­ға алып барҙылар. Бында тәнде, йәнде иркәләгән еләҫлек. Ян тирәлә үтеп-һәтеп йөрөгән ял итеүселәрҙең өҫтөндә күләгәле һыҙаттарын, нә­ф­­ис урындарын боҫорма­лаған кейем ишараттары ғына, яла­н­ғас урындары ҡарағусҡыл­ланып ҡояшта ян­ғ­ан. Уңған­сы багаж килеп етте. Айырым бү­л­мәләргә биклә­неп өҫ ке­й­емдәрен алмаштыр­ҙы­л­ар иң әүәл, шунан алдан әҙерләнгән өҫтәлдәр арты­на ба­ҫып ең­­­е­лсә ҡапҡылап алдылар. Оло башлы, ташбыҡ күҙле, көңгөрт тиреһе тыртыҡ кәүҙәһенә йәбешеп ҡатып тере мумияны хәтерләткән  йәш егет эргәләренә хеҙмәтсе етеҙле­ген­дә килә һа­лып баҫты ла халыҡтың ҡайҙан килгәнлеген алдан күҙаллағандыр, ва-та-емерә русса һупаланы: “Готов Вас вести даже на край света!” Ви­ктор Николаевич әйберҙәрҙе сығарырға бойорҙо. Ас­ыҡ машина­н­ың арт яғы­на сығып ул­тыр­ҙылар һәм бер аҙҙан көн кеүек яҡтыртылған оҙон туннелгә инеп сум­д­ы­лар, ә те­ге оста инде  күктәргә олғашҡан, тәҙрәләрендә нурҙар уйнаған бейек йорт­тар ҡаршы алды. Түбәләре күк ҡабағына терәлгән төҫлө.

  Ҡа­ла ситендәге ҡунаҡхана ҡаласығында туҡталдылар. Бындағы күренеш тә ожм­а­х­ҡа тиң: эргәлә генә алтын ҡомло пляж, трамплинлы бассейн, ҡулайлы ял итеү ур­ын­да­ры, бейек кө­нъяҡ ағастары күләгәләгән, тигеҙ итеп киҫелгән ҡыуаҡтар оҙа-т­ыу­ы­ндағы прогулка һуҡмағы. Уларға тип әҙерләнгән бүлмәләр иркен, ҡаралты юғары за­у­ыҡ та­л­аптар­ы­на ярашлы урынлаштырылған. Йыуыныу бүлмәһенә ин-де. Бында йыу­ын­ыу ғына түгел иркен ваннала әй­ләнеп-тулғанып йөҙөп алырға мө-мкин. Ҡаршылағы стена-көҙгө бүлмә­не  ике тапҡыр иркен итеп күрһәтә. Үрелеп кенә алырлыҡ ергә эр­еле-ваҡ­лы, ал­лы-гөллө һауыттар теҙелгән. Ишек тотҡаһы, крандар то­ноҡ һа­ры төҫтә балҡый. Һаҡ ҡына үрелеп һый­п­ап ҡара­ны. Артынан килеп ингән Викт­ор Нико­л­аевич биленән ҡосаҡланы ла бит­енән үбеп алғас ҡола­ғы­на бышылданы:

            – Саф алтын түгел, ялатылған ғына. Быларҙың бөтәһе лә һинең өсөн, Наин­о­чка!

  Ҡатын-ҡыҙ зирәклеге менән шуны һиҙә, уға Виктор Николаевич ысынлап ғашиҡ бу­лды шикелле. Һиҙҙе, мәгәр юғары ҡатлам кешеһенең кәнтәйҙәй тормош һөргән фәхишә­не ярата алы­у­­ына һаман да ышанып бөтмәй. Ә ул уның хаҡында бөтөн­ләй белмәй: ҡай­ҙа һәм ниндәй вазифала эшләй, ғаиләһе бармы? Хәйер, кәрәкмәй ҙә, уға хәүефле, кү­ң­ел­һеҙ, өмөтһөҙ киләсәк түгел, бөг­өнгө мәл ҡәҙерлерәк.

   Иртәгеһен ҡала буйлап экскурсияға сыҡтылар. Виктор Николаевич бында тәүге та­п­ҡыр ғына килмәгәнлектән тәжрибәле оҙатып йөрөүсе ише ҡаланың иҫтәлекле, та­р­и­хи, иғтибарға лайыҡ урындарын белә, мауыҡтырғыс итеп һөйләй. Күп ҡатлы йортт­а­рға, прилавкаларына күгәрсен һөтөнән башҡа бөтә һый-ниғмәттәр теҙелгән баҙарға, ур­ам буйлаған һанһыҙ һатыу нөктәләренә, архитектура төҙөлөшө менән һушты алған мәсеттәргә мөкиббән китеп төбәлмәй инде хәҙер. Әҙәм балаһы кам­ил­л­ыҡ­ҡа тиҙ өй­рә­нә, өйрәнә лә бер ни тиклем ваҡыттан һуң ошоғаса хайран ҡалғанын ғә­ҙ­әти күренеш итеп ҡа­бул итә ба­шлай. Ә бына Бурд Хәлиф майҙанында күргән йыр­л­ау­сы һәм бейеүсе фонт­а­н­ға һоҡланып ҡына ҡалманы, уны татлы төш һымаҡ ҡабул итте. 150 метр бейеклеккә сойорғоған фонтан би­хис­ап ут нө­ктәләре яр­ҙамында аллы-гөллө төҫтәр­ҙә балҡыған, күҙҙең яуын алған йәйғорға әүер­е­лә һәм ҡойондай өйөр­ө­лгән, йы­л­андай борғаланған, меңәрләгән тамсыларҙан яр­­ал­ған би­хи­сап һыу ба­ғ­анал­а­ры талғын ағылған көй ыңға­йына түңәрәктә әйлә­н­еп, ти­г­еҙ сафҡа теҙелеп, йә бер нисә рә­т­кә баҫып бейергә тотона, көньяҡ бейеүен ба­ш­ҡарған һомғол буйлы ҡыҙҙар тиерһең!

            – Иҫ китмәле, бындай гүзәллектең булыуы мөмкин түгел!.. - Ирекһеҙҙән ир­е­ндәре ситенән таң ҡалыу ауазы һығылып сыҡты. Баш­ҡ­ор­тса әйтелһә лә аңланы Вик­тор Николаевич.

            – Был бейек фонтанды үтәнән үтә 40 прожектор яҡтыр­та. Һыу парҙары нурҙар аша йәйғор бу­л­ып күренә. Тышҡы эффект һәм алдатҡыс фокус шунан ғиб-әрәт. Ә шулай ҙа 828 метр бейеклегендәге Бурд Хәлиф башняһының иң юғары нө-ктәһенә менеп ҡараһаң был күренеш һоҡландырғыс һәм иҫтә ҡалырлыҡ.

            – Матур...

            – Эйе, беҙҙең ҡалала ундай нимә юҡ шул. - Килешкәндәй итеп әйтте. - Тимәк, иртәгәге көн беҙҙең экскурсияның маҡсаты билдәле – башняға менәбеҙ! - Һуңғыларҙы акцентһыҙ,  башҡорт­с­алап әйтте Виктор Ни­колаевич. Туған телен ишетеү ят һәм көтөлмәгәнерәк ҡабул ителһә лә ғәжәпләнеү­ен һиҙ­ҙермәне:

            - Башняның иң юғары нөктәһенә!

            - Һис һүҙһеҙ!

      Бейеүсе фонтандарҙы тамаша ҡылғандан һуң ҡала ситендә урынлашҡан зо­опарк­ҡа киттеләр. Бында ғәҙәтилек хөкөм һөрә; тәбиғәттә һирәк осраған кейектәр өр­кмәй-ҡур­ҡ­май йыбанып ҡына ун­да-бында йөрөп яталар, моғайын да урталағы быуа ла шу­н­дай уҡ йө­ҙөүселәр, һөй­рәл­еүселәр менән тулғандыр. Ауылда саҡта клас-тары ме­­н­ән ра­йон үҙәг­е­нә кил­гән күсмә зоопаркты ҡарарға барғайнылар. Эсе бошоп, кәйеф­һ­е­ҙ­­л­әнеп ҡа­йт­­ты. Ба­р­лыҡ йәнлектәр ҙә ситлектәргә бикләнгәйне, оҙайлы сәфәрҙән, юл аҙ­­­абынан һәм­­мә­һе талсыҡҡан, ҡараштары һүнгән, тимер ситлек аша иреккә тилмереп ҡа­р­айҙар. Бында ҡайҙа баҡһаң да ҡараш иңләмәҫ иркенлек: яр ситендә оло мис­к­әләй аунап гиппопот­ам ята, һир­әк аға­с­тар араһынан жирафтың оҙон муйыны күренә. Күләгәләге аушайып үҫкән ағас өҫтөнә һуҙылып ятып йо­ҡом­һ­о­р­ағанға һалышҡан йылғыр гепард арыраҡ  тәгәрмәстәй бөгәрләнгән быу­а­р­ҙың та­маҡ туйҙырғанын күҙә­тә. Йыландың алдына апаруҡ ҙур ҡу­я­н­ды ыр­ғытҡандар, һәм был ҡорбан ҡасыу ғына түгел, үҙе теләп, сихырланғандай, күндәм генә, алап­тай итеп ас­ыл­ғ­ан оло ауыҙға инеп бара. Арбаулы күренеш тамамланды, яң­аҡ­тар тере тә­ғәмде  йотоп ябылдылар, ытырғандырғыс сыбар кәүҙә бүлкәт­лә­неп тупай­ҙы.

            – Ну что делать, или ты его, или он тебя. Это закон жизни. - Вайымһыҙ ирҙең иҫе лә китмәне.

       Ситлек эсенә эткә оҡшаш кейекте ятҡандар.

            – А это будьте знакомы, его Величество - египетский волк, - тине Виктор Ни­кола­евич. - Иң уҫал, ҡанһыҙ йыртҡы­с булараҡ уны иреккә ебәрергә ярамай. Шун-ыһы иғтибарға лайыҡ, бик һирәк ҡа­лған­ғалыр улар тотҡонлоҡта ла үрсем артты-рырға һә­ләтле.

     Бүренең уҫал, мәрхәмәтһеҙ күҙҙәре осҡонланған, алдына ырғытылған ит киҫәгендә түгел ғәме, ул ситлекте ва­тып сы­ғырға теләп үрһәләнеп улай-былай йүгерге-ләй. Бил­д­ә­­ле, аҙыҡҡа ҡарағанда, ирек әллә күпмегә танһығыраҡ.

     “Ниндәй генә хәлдә лә бахыр ҡуяндай йотолоуға дусар булмаясаҡмын! Тор­м­о­шҡа яраҡлаша белергә кәрәк. Это закон жиз­ни. - Виктор Николаевичтың әйткән-дәрен күңеленән ҡабатлап уға ҡо­рбанына ҡа­­ра­ғ­андай итеп төбәлде, - һин быуар йылан булһаң, мин сүл бүреһе!”

       Күңелле, мауыҡтырғыс ял тамамланды, ҡайтырға ваҡыт етте. Киске аштан һуң Виктор Николаевич һауа һулап инергә тәҡдим итте. Көн эҫеһе һиҙелеп һү­рәнлә-нгәй­не. Ағас күләгәһендәге улар урынлашҡан бәүелмәле ултырғыс асфальтлы һуҡмаҡ­тың эргәһендә генә. Кис яҡы­нлашһа ла халыҡ ағымы кәмемәгән. Эргәләренән  үтеүселәрҙе айырыу, таныу бик тә еңел, йомош­та­ры артынан йөрөгән­дәр­ҙең, эшен эш итергә тыр­ыш­ҡандарҙың ҡарашта­ры етди, хат­та ҡайһылыр кимәлдә тө-мһәргән һәм хәс­рәт­ле, ә ял итеү­с­еләрҙең ирәүел ҡы­ҙыҡһыныуҙары, мәр­ә­кә эҙләп тирә-яҡты кү­ҙәт­еү­ҙәре йөҙ­ҙә­р­енә сыҡҡан.

       Виктор Николаевич сигарет тоҡандырҙы.

            – Яңғыҙлығымды уртаҡлашыуың өсөн рәх­мәт, Наина. Шу­лай өндәшеүемә үп­к­әләмә, ул исем миңә үтә лә яҡын.

            – Кем тип өндәшһәгеҙ ҙә миңә барыбер. Беҙ бит һеҙҙең менән осраҡлы ос­раш­ҡ­ан кешеләр. Наина булып бергә ял иттек, иртәгә…

            - Кәйефегеҙҙе йөҙөгөҙҙән уҡырға мөмкин, мин һеҙҙе шул тиклем дә тиҙ ялҡыттыммы ни?

            – Киреһенсә, мәңге онотолмаҫлыҡ ял ойоштор­ҙоғ­оҙ. Үҙ яйым, мөмкинлек­тә­рем менән бында һис ҡас­ан килә алмаҫ инем. Ошоғаса бар нимәгә үҙ бе­­­­­йеклег-емдән генә ҡа­рағанмын һәм баһа биргәнмен, сә­й­ә­хәткә алып сығып күҙ­­­ҙәремде ас­т­ы­ғ­ыҙ. Ә йөҙөмдәге үҙгәреш - ҡайтып яңынан һоро донъяла йәшәргә теләмәүҙе сағылдыралыр.

            – Мин дә үҙ сиратымда онотолоп, ғәмһеҙ ял иттем. Һеҙҙең эргәлә тыныс, рәхәт. - Көт­өл­мәгән һорауын бирҙе. - Украин милләтенәнмен, ә башҡорт телен һәй-бәт беләм. Шул ха­ҡ­та һораман­ығыҙ ҙа, ҡыҙыҡһынманығыҙ ҙа. Ҡасандан бирле аралашып та бер-бере­беҙ ха­ҡ­ында бө­­төнләй бел­м­әй­беҙ. Сәйер, эйе бит?

            – Бер ҙә сәйер түгел! Клиенттың эс бау­ы­р­ына инә ал­м­айым, һәм хаҡым да юҡ! - Һәр һүҙе­нә баҫым яһап, асыу менән әйтте.

            – Наина, бында һи­не бөтөнләй икенсе нимә хаҡында һөйләшергә саҡырҙым, - тине Виктор Ник­ол­а­е­вич әңгәмә темаһын үҙгәртеп. - Тормошом ха­ҡында саҡ ҡы­на бу­лһа ла бе­л­ергә тейеш­һең, шунһыҙ һөйләшеү килеп сыҡмаҫ. - Тә­мәке төп-сөгөн эр­гә­ләге ҡый һау­ы­тына ыр­ғытты.

            – Мин һуғыштан һуң тыуған бала. Илдә тыныслыҡ урынлашып көн итеү әҙерәк яйға һалынғас Ленинградтан Мәскәүгә күсеп килдек. Атайым машиналар  эшләү за­­вод­ында яу­аплы вазифа биләне, әсә­й­ем - ҡайһылыр институтта инглиз теленән уҡ­ыт­ты. Улар татыу пар булараҡ хәтеремә һаҡланып ҡалған. Хәтер тигәнең, 4-5 йәшлек бала­н­ың үтә лә сон­тор инде ул. Шул саҡтағы ваҡиғаларҙы хәҙер урыҡ-һурыҡ ҡына күҙ ал­­дына баҫ­ты­р­ам. Шәмбе һайын кис фатирыбыҙға йыйыла торғайнылар. Әсәйем сәй әҙ­е­р­л­әп ебәрә, өҫтәлгә тәмле бә­леш­ен ҡуя. Табын артында нимәлер хаҡында ҡыҙыу бәх­ә­с­ләшеп китәләр ҙә кү­р­шеләр ишетеп ҡа­л­ыуҙан шикләнеп кинәт тауыштарын баҫалар. Күр­ше­ бү­лмәлә ятам, үҙем былар ҡасан  ғына ҡайтып китерҙәр инде, тип йо­ҡ­л­ай ал­м­ай йо­­н­сойом. Хушлашыр алдынан атайым украин йырын һуҙ­ып еб­әрә, уға әсәйем ҡушыла. Шунан ялтыр та­баҡ битле, ыҫ­малалай ҡара сәсле ағай үҙе мен­ән алып килгән көпшәһен килтереп сы­ғара. Бүлмә эсе аһәңле моңға тула. Һу­ңы­­нан ғына был музыка ҡоралының ҡурай икәнлеген аң­л­аяс­аҡмын.

     Ҡара төндә ҡаты, талапсан шаҡыуға һиҫкәнеп киттек, килеүселәр кө­­т­өр­гә телә­мәй сабырһыҙланып ҡысҡырыштылар, ишекте ҡаты итектәре менән тип­кесләргә тотонд­о­­лар. Билдәле, ҡунаҡ­ҡа килмәгәндәр, тигенгә йөрөмәйҙәр. Ишек асы­л­ыу менән ҡабал­анып өс кеше килеп инде. Урталыҡҡа таш ҡаялай баҫҡан атайым үтә лә тыныс тауыш менән һораны: “Вы по какому праву пришли сюда, еще в ночное время?” Уның йөҙөнә һоро ҡағыҙ киҫәген килтереп терәнеләр: “Ордер прокурора на обыск и арест.”  Шунан әйберҙәрҙе ауҙарып, кейем-һа­л­ы­м­ды туҙҙыр­ып, кит­ап-дәфтәрҙәрҙе иҙән уртаһына ырғытып фатирҙы тентергә то­т­он­оп киттеләр, уларҙы ҡыҙыҡһындырыр бер нимә лә табылмағас зал уртаһына баҫҡан ир атайыма, әсәйемә кейене­ргә ҡу­ш­ты, хатта ка­рауатымда ҡурҡып йомарланған  минең эргәмә ки-лергә, хуш­лаш­ы­р­ға ла рөхсәт итмә­не. Әс­әйемдең: “Улым ҡурҡма, беҙ таң менән ҡайтырбыҙ, көт!”, тип өндәше­үе иш­еккә ҡыҫы­лып ҡалды. Быны ишеткән башлыҡ туҡталды. Әз­мә­ү­е­рҙәй кәү­ҙәле күн пл­ащ­лы ирҙең йө­ҙө уҫал һәм күҙҙәре боҙҙай һалҡын, бындайҙан мәр­хәмәт һәм яр­лыҡау өмөт итер­м­ен тимә. Ул табышын аңдыған йы­р­т­ҡыстай  бүл­м­ә­не һөҙөп тағы ла бер тапҡыр күҙ­ҙән үткәргәс минең беләгемдән эләктереп иҙән уртаһына ырғытты, түш­ә­гем­дең аҫтын өҫ­­кә әйләнд­е­рҙе, кеҫәһенән бәке килтереп сы­ғарып матрацты ярып ебәреп ҡул­ын шун­ың эсенә тығып бо­лғаны. Һуңғы сиктә: “Все равно на­й­дем!”, тине тештәрен шы­ғ­ы­р­ҙ­а­тып. Ишекте ҡаҡлыҡтыра ябып сығып китте. Шомло ине төн, шуға тауышһыҙ ғына һы­ҡ­т­ан­ым. Ҡы­с­ҡырып ил­ар ҙа инем, күн плащлылар ҡабаттан килеп инеп алып сығып кит­ер­ҙәр тип ҡурҡтым. Ир­тәгеһен дә күренеүсе булманы, иртәнән һуңға ла. Аш бүлмә­һен­дәге күҙгә сал­ын­ған аҙ­ыҡты ашап бөтөрҙөм. Өсөнсө көн ҡараңғы төшкәс фа­тирҙы үҙ­енең ас­ҡ­ы­сы ме­­нән асып теге быжыр битле ағай килеп инде һәм ҡабаланып йый­ын­ды­ра ба­ш­­ла­ны: кейем­дәремде ҙур сумкаға тултырҙы. Вокзалға килдек, беҙҙе унда тан­ыш түг­ел ҡа­т­ын көтә ине. Өсәүләп поезға улт­ыр­ҙыҡ. Дөйөм вагонда төн үткәрҙек, ин­еүсе-сы­ғыу­­сы юл­аусы­лар күп ине. Юлдаштарым бер-береһенә һыйынып тынып ҡа­лдылар, ә мин ирҙең тубыҡтарына башымды терәп серем итеп алдым. Иртәгеһ­ен кисләтеп ке­нә нин­дә­й­­ҙер ҡа­лаға килеп төштөк. Ҡаршы ал­ыу­сы булманы. Йәйәүләп ҡала ситендәге ағас йо­рт­ҡа бар­ҙ­ыҡ. Ялбыр сәсле һаҡалтай ишекте асты, беҙҙе индереп хәл-әхүәл белешкәс өҫ­тәлгә ҡара икмәк, бетәү кар­туф ҡуйҙы, сало ҡырҡты. Ололар ризыҡҡа ҡағыл­маһа­л­ар ҙа ныҡ ас­ыҡ­­ҡан­лыҡ­тан өҫтәлдәген һыпырып ашап ҡуйҙым.

            - Наталья менән Ник­о­лай­ҙың ба­шын ашанылар ши­келле, - тип илау­ланы ҡатын.

            - Наина, насар­ға юр­амайыҡ әле, бәлки сығарырҙар.

            - Эйе, сығ­арҙы ти, сығармай ҙа, шп­ион­да­р, тип ғә­йеп­ләй­ҙ­әр икән, йәнәһе лә Ан­глия разведкаһына эш­ләгән­д­әр. Ундай мә­ғ­әнә­һеҙ ғәй­епте кем уйлап сы­ғар­ғ-анд­ыр.

            - Беҙ башҡаланан ҡас­ып ҡайттыҡ, әммә бөгөн ил оло ГУЛ­АГ-ты хәт­ерләтә, ҡайҙа ғына боҫоп ҡотол­маҡ!

        Ишет­кән һәр һүҙ­ҙе айыр­ым- ай­ы­­р­ым ҡабул итһәм дә улар бергә ҡушы­л­ып аңлайыш­һыҙға әүереләләр, зи­һен­емде бу­тайҙар, шуға аңшайып ҡалғанмын.

   Иртә­геһен мине бә­л­әкәй генә башҡорт ау­ылына алып барып әбей менән бабайҙа ҡа­л­дырҙылар. Бы­ж­ыр бит һыуға һеңгәндәй юҡҡа сыҡты, һирәкләп кенә теге һары сәсле ҡатын хәлемде белеп китә. Бында килгәндә бөтөнләй башҡортса белмәгән хохол ма­­лайы ти­ңдәш­тә­р­ем менән аралашҡанда этеп-төртөп һупалаштыра баш­ланым. Ур­ын­дағы башланғыс мәктәпкә уҡырға төштөм, бабай мине үҙ ейән­еләй яҡын күрҙе, бес­ән саб­ы­р­ға, ут­ын ки­­ҫергә, кәртә-ҡура тирәһендәге хужалыҡ эш­тә­р-енә өйрәтте. Сталин үлгәндән һуң ике йыл үткәс На­и­на апай үҙ янына ҡалаға алды.“Хәҙер беҙ­гә хәүеф янамай, язалаған­д­ан һуң булһа ла атайың менән әсәйеңде, ир­емде аҡ­ла­ғ­а­ндар. Бергәләп йәшәрбеҙ. Ми­н­ең дә яҡындарым ҡалманы, телә­һәң әсәй, тип өн­дәш, теләмәһәң апай ғы­на тигән, тик шуны хәт­ереңдән сығ­ар­ма, Вик-тор, кеше яңғыҙ йәшәй алмай. Ҡурҡы­н­ыс нимә ул яң­ғыҙл­ыҡ”, тине ул.

    Мәктәпте тамамланым, шунан нефть институтын. Наина әсәйем ҡартайып ҡулы­м­да үлде. Нефть эшкәртеү заводына эшкә урынлаштым. Ма­стер­ҙан башлағайным, яйл­ап-яйлап карьера баҫҡыстарынан күтәрелдем. Ә шә­­хси тормошома килгәндә  ма­ҡ­тана алмайым. Өйләнмәнем түгел, өй­­л­ә­ндем, әм­мә ғаилә ҡороу нисектер килеп сыҡм­а­ны. Төп хата, етеш­һ­е­ҙ­лек үҙ­е­мдәлер. Башҡарыр эшемде гел алғы планға ҡуй­ҙ­ым, шу­н­ан ғына ғаилә, ә ҡа­т­ы­н­дар­ға бит уны ғы­на яратҡан, уны ғы­на ҡур­сыған, саҡ­ҡа ғына ла янынан кит­м­ә­г­ән тормош юлдашы кәрәк. Һәр шөғөлдө теләп башҡар­ыу­ым, еренә еткереп ҡу­й­ы­уым Айбулат бабайҙың өй­рәтеүҙәрен­ән килә. Бала­л­ыҡ йы­лдарым үткән ау­ыл­дағы ҡарттың исеме шулай ине. 90-сы бо­ла йылдарҙа арзан хаҡҡа ғына ҡим­мәтле ҡо­­р­олмаларҙы күмәртәләп ал­ыу, тиҙ байып ки­теү мөмкинселеге сыҡты, тот та баш­ҡа­лар һымаҡ тар­тынып маташмай урла инде. Фәре­ш­тә түг­елмен түгеллеккә, әммә дәүләт милкенә теймәнем. Атайым менән әсәй­ем, ми­не тәр­би­әлә­гән кешеләр ысын коммун­ис­тар ине бит, ин­де килеп рухтар­ына тап тө­ш­өрәйемме? Улар­ҙы инанған идеялары, ын­тыл­ы­ш­тары өс­өн төрмәгә япҡан­дар, яза­л­а­­ғандар, мине урлыҡта ғәйепләп хөкөм ит­һе­ндә­р­­ме? Йәнә нимәгә яңғыҙ башыма шул ҡәҙ­ә­ре байлыҡ? Һи­не осраттым, һәм йә­шер­мәй­ем, ошоға тик­л­ем, тат­ып ҡарамаған тойғо кис­е­р­ҙем. Ятһам да, торһам да уйымда һин генә. Ол­оғайып барған көндә мөхәббәт тураһында хә­бәр һа­тыу килешеп тә бөтмәҫ, та­ғы беҙҙең йәштәр айыр­маһы ла ҙур. Наина әсәйе­м­дең әҙәм балаһы яңғы­ҙы ғына көн итә алмай, тип әйткәнен әле килеп төшөндөм. Физикала тауыш тиҙлеге тигән төш­өнсә бар. Ә кеше­ләр араһын­да­ғы мөн­әс­әбәт шул тиҙлекте күп тапҡырҙарға кәм-етә, йәш са­ҡ­­та әйтелгәндәр, һиңә олоға­йған кө­ндә генә килеп етә.

       Виктор Николаевичтың йөҙө моңһоуланып китте. Бай, ирекле, бойондороҡһоҙ ир ҡаршыһында яҡлаусыһыҙ, ярҙамға мохтаж кешеләй тилмереп ҡа­рай. Уны ҡалаға оҙатҡандағы атаһы иҫенә килеп төштө. Ул да юл сатында тороп ҡалғайны бит. Күңе­л­ен­дә ҡайнашҡан кисерештәрҙе йәшерергә көс тапты шулай ҙа.    

            – Кешене буй-һыны өсөн генә яратмайҙар. Минең йәшәү рәүешен беләһег-еҙ, Виктор Николаевич! Һеҙгә бер нисек тә ярҙам итә алмайым!

            – Һине түбәнселеккә тормош ауырлыҡтары, хәйерселек этәргәндер. Минең ҡа­т­ыным бул, На­ина! Ҡарар ҡабул итеүҙә иреклеһең. Ашыҡма. Уйла. Тәҡдимемдән баш тартҡан осраҡта ла бынан ары ма­тди ау­ыр­лыҡтар кисермәҫһең.