Хөкөм (Повесть. Етенсе киҫәк. Дауамы бар.)

  Хәүефле саҡырыу икәнлекте һиҙемләгәнгәмелер бызмыр холоҡло Миңнизар бик тиҙ ки­л­еп етте. Сыбыртҡылай һалынған ҡулды тотоп пульсты һәрмәп ҡара­ны, та-мам төҫһөҙләнеп ҡалған күҙ алма­ларына оҙ­аҡ ит­еп текәлеп уларҙы ҡапшағандан һуң һа­маҡларға тотондо:

            – Кисә һеҙгә йомош менән ингәндә ауырыҡһыныуын күргәс ҡайт­ып то­нометр әпкилдем. Үлсәгәндә ҡан баҫым­ы ныҡ юғ­а­ры ине шу… Укол ҡаҙаным, таблет-ка­л­ар эс­ерҙем, балнисҡа ятып ал, тигән булдым, ә ул бесәнгә төшөргә йыйынабыҙ, да­у­а­л­а­н­ыуҙы һуң­ғ­араҡҡа күсерәйек, тип ри­з­алашманы, юл төшкәндә район дауа-ханаһына барып әйләнергә вәғәҙәләп ал­даштырҙы. Эй, был үкенесле донъя тигә­н­ең, ҡороғор. - Күҙ йәштәренә төйөлөп уры­н­ын­да тапана биргәс хөкөм ҡарары сығ-арғандай итеп әйтте. - Әйҙә, Васил, кү­ршеләреңде уят та, ин­­де­рәйек өйгә… - Үҙе һаман көтмәгәндә килеп баҫҡан ҡа­з­аға ышан­ырға теләмәй илам­һ­ы­­р­аны. - Бәлә ағ-ас башынан йөрөмәй, кеше башынан йөрөй, тигәндәре шул­д­ыр, кем уйлаған бына ошо­лай, ҡапылда ки­л­еп сығыр тип.

    Тиҙ арала йыйылышҡан күрше-күләндең ирҙәре иҙән уртаһына артһыҙ ултырғыстар­ға ҡаты яҫылыҡ ҡуй­ып ҡулдарын түш тапҡырынан ҡаушыртып, күҙҙәрен йомдортоп мәйетте шунда һалдылар ҙа ширлеккә теҙелеп баш баҫып берауыҡ шымтайышҡас өнһөҙ-һүҙһеҙ таралышты­л­ар. Ау­ыл ерендә шатлығы ла, ҡайғыһы ла тиҙ таралыусан: йышылып бөткән имән таяғын туҡ­ылдат­а-туҡ­ыл­дата аҡһаҡ аяғын һөйрәп өс өй аша йә­шәгән Хә­й­ер­ниса ҡарсыҡ килеп инде, ун­­ың эҙ­ҙәренә баҫып тиерлек Гөлбикә, Әминә, Хәкимәләр күренде. Хә­йерни­са тешһеҙ ауыҙын бе­ленер-беленмәҫ йыбырлатҡандан һуң шау тарамыш бармаҡтарын тар­байтып сырыш биттәрен һыпырҙы ла яулыҡҡа төрөп ҡултыҡ аҫтына ҡыҫ­т­ырып кил­те­ргәнен үл­сәп-бесеп кәфен­лек те­ге­ргә кер­е­ш­еп кит­те, үҙе һин дә мин, һәүет­е­м­сә һөйләнде:

            – Санияға әхирәткә ҡуҙғалырға әле иртәрәк, ул моғайын да көнэлгәре төйн-ән­мәгә­н­­дер, яһанмағандыр, шуға үҙемә тип әҙерләгәнде тотошлайы менән килте-рҙем. Зыяратҡа күп­т­ән йый­ынып бөт­төм дә бит, Хазраил алмағас ни хәл итәһең. Аллаһы Тәғәлә йәшенә, дә­­­­р­ә­жә­һе­нә ҡарамай күңеленә ятҡанын һай­лай-сүпләй. - Шул арала эргә-тирәһен­дә­г­е­­л­ә­ргә кире ҡаҡҡыһыҙ күрһәтмәләрен биреп тә өлгө-рҙө. - Әминә килен, әҙәм сағы­л­ыр ни­мә­лә­р­ҙе брастинә  менәнме, ашъяулыҡ мен-әнме ҡапла әле тиҙ генә, динебеҙ кеше һы­ны сағ­ы­лғанды, сағылдырғанды яратмай. Ә һин Васил ҡәйнеш таң ат­ыу менән ба­рып ки­б­еттән аҡса ваҡлатып, киҫтермәй генә таҫтамалдар ал, зыяратҡа сығырға кәрәк­лекте әйтеп урам ҡыуала­т­ып хә­бәр ебәр. Урам ҡыҙырып йәүкәләмә, һөйөнсө яңылыҡ түгел, килешмәҫ, һүҙ ге­нә юл­лат, ин­ш­алла ауыл ха­л­ҡы белек­ле­ле­ген юғалтмаған әлегә. Көндөҙгө ун икен­ән дә ҡа­л­дыр­м­ай мәрхүмәне сыға­р­ырбыҙ, улай-былай иткәнсе көн кискә ауыша тор­ғ­ан. Алла ҡашына юлланыусыны көттөрмә­й­ек, ыҙалатмайыҡ. - Һуңғы тумбытҡандарын раҫла­ған­­д­ай ны­ғытты. – Йома көн мәңгелек йортона күсенә, тура ожмахтың түренә барып эл­әгер Сания мәрхүмә, ул бит игелекле, итәғәтле, иманлы ине. Ҡуй инде, кисә иртән генә донъя ҡыуалатып йүгермәләп йөрөгән кешене мәрхүмә тип атарға тел дә әйләнмәй. Ни хәл итмәк, маңлайына яҙғаны шулдыр, күрәһең, әҙәм балаһы фанилыҡта Хоҙай ҡушҡандан тыш күкрәк тултырып артыҡ тын да ала алмай хатта…

       Йорт хужаһы ҡыйыр-ҡыймаҫ ҡаршы төштө:

            – Тағы ла бер төн генә булһа ла йоҡлап китмәһенме, еңгә?

            – Ярамай, китап ҡушмай, кафырҙы ғына өс көн тоталар. Мосолманды ер өҫтө­ндә ҡалдырмай көнөндә ерләү фарыз, юғиһә артынан башҡаларҙы эйәртеүе бар, йәнә селләһе  лә ҡай­һы­лай томра, өҙлөкһөҙ ар­­тыш төтәтеү менән генә эш сыҡмаҫ.

            – Санияның үлеме хаҡында справка ла алаһы бар. Рөхсәт­һеҙ кил­ешмәҫ. – Һаман ризалашҡыһы килмәй атаһының.

            – Уныһын үҙемдең өҫтөмә алам, фалиж һуҡты тип участка больницаһы­н­ың баш врачы Сәләхетдин ағайға шылтыратырмын. Аҡыллы, ярҙамсыл кеше ул, эш-тең асылына тиҙ тө­шө­нөр. Вр­ачтар саҡыртыу, Санияны районға алып барып, ерле-юҡҡа ту­н­атып, шунан ки­ре апҡайтып мәшәҡәтләнеү кәрәкмәҫ. Былай ҙа бөтәһе лә күҙ алдында бит инде, - тип һүҙ ҡы­ҫтырҙы Миңнизар.

            – Иншалла, шулайтығыҙ. - Амин ҡылғандай ҡабатлап йөҙөн һыпырҙы Хәйерниса. - Гөлбикә ҡыҙым, Әминә, офоҡтан ҡояш күренеү менән Селтербей шишм-әһенә бар­ып килерһегеҙ, һы­уҙы ағым ыңғай­ы­на буръяҡландырмай ғына һыпырып, йәтешләп алығыҙ, шулай тейеш. Кү­нәктәр өҫ­т­өн яулыҡтар менән бәйләрһегеҙ, һыуҙың тамсыһын да ергә сайпылтырға ярамай. Бө­тә­һе урын-еренә еткәс һуңғы тапҡыр үҙем йыуындырырмын, ауырын ауҙарырмын, яйымды яйлап өйрәнгән Фатима, Фа­р­иза, Нәзи­рә, Мәрйәм­д­әр ярҙам итешерҙәр.

      Ишек төбөндәге ултырғыста бөршәйгән. Уны күреүсе, уға йомош ҡушыусы ла юҡ. Ат­аһы ғына ғәйепләгәндәй һүҙ ҡыҫтырҙы:

            – Ҡыҙым, биттәрең ҡарайған, маңлайыңа мөһөр баҫып алғанһың. Бар, йы­у­ын, таҙарын!..    

  Ҡояш күтәрелеүгә ишек алдын тултырып ярты ауыл халҡы йыйылған ине инде, ир-ат ҡул ҡаушырмай, һәр береһенең шөғөлө бар: кемеһелер баш-аяҡ остарына ҡуйма­лы яҫы таш йү­нләп килтереп шуны сүкеш ҡасау менән соҡоп мәрхүмәнең исем-шә­р­и­фен, ты­у­­­ған, баҡыйлыҡҡа кү­с­кән йылын-көнөн яҙып аҙаплана, кемеһелер самалап ҡа­лын лә­хет та­­ҡтаһын быса, кемеһе­лер таҡтаның ситтәрен тигеҙләй, кемеһелер көр­ә­к­тәрен яу­р­ындары аша һалып ҡәбер ҡаҙырға йүнәлә. Ҡапҡа тө­бө­н­дә оҙон арбаға ег­елгән ат теҙгене­н­ән баһыуға бәйле, ҡайғырғандай башын эйгән хайуан үҙ сиратын кө­тә, уға ла бит дилбегәне ҡағыу менән ҙур булмаһа ла таштай ау­ыр йө­к­­тө көс­әнеп тар­тып ауыл һы­ртында­ғы ҡал­ҡ­ыулыҡҡа йүнәләһе. Өй эсендә мәрхүмәне йыуындырыусы­лар­ҙы, һуң­ғы сәфәргә әҙер­лә­ү­селәрҙе иҫәпкә алмаған-да ҡалған бисә-сәсәгә эш юҡ ти­ерлек, улар туп­һа ау­ыҙында өйкөлөшкәндәр. Аралары­нда Рауза ла кү­р­енә. Ул ике һүҙҙең береһендә Санияны маҡтай: “Һәйбәт кеше ине, - ти һағыҙ­ын лас­ылдат­ып сә­йнәй-сә­йнәй, бө­тәһе ишетерлек итеп аҡланырға ла яйын таба, - Ғәз­им ни ау­ы­лда мәй­ет барлығ­ын ишетмәгәс ҡара та­ң­дан кисекмәҫтән барырға кәрәк тип, ҡабаланып район үҙәгенә сыҡты ла китте, ҡай­тыу менән килеп етер, сы­­ҙап ятмаҫ. Фәтих Әхмәҙуллычтың һуң тауыҡ сүпләһә лә бөтмәҫ эше артынан эйәреп ҡайта ғүмер баҡый, полугадауай от­четын һаман та­­пшыр­ып бө­т­м­ә­гән, совхоз бух­гал­те­рияһы ҡыр быуынына төшөп шу­­­ны таптыра, талап итә ти, дибит-кридитын тап килтереп төн оҙоно тауҙай ҡа­ғыҙ­ҙа­р­ында со­ҡ­сондо, әле ашау-эсеүен он­о­т­оп кәнсәһендә. Ус яларлыҡ эш хаҡы алмаһа ла вазифаһы бигерәк яуаплы һәм ауыр шу...”

  Һарай ҡырындағы оҙон бүрәнәгә һаҡҡан да ты­нып ҡалған. Уның өсөн йәшәү мәғәнәһе ҡасҡан, салт аяҙ көн һүнгән, шуға Яңғыҙ­ҙар Та­у­ы­ндағы суйырҙай һе­р­­әйгән. “Үлтереүсемен! Әсәй­ем­д­ең фа­­жиғәһенә бары мин генә сәбәпсе! Әллә йыйыл­ғ­андарға, ғәйеплемен, тип ярып әйтергә лә ҡуй­ыр­ғ­а­мы? Ул саҡта ни­­мә үҙ­г­ә­рер? Бары үҙемә генә на­с­арлыҡ ҡылам, ә атайым бер төптән ике кешеһен юғал­тыр - ҡат­ынын һәм ҡы­ҙын. Ул ҡа­т­а­р­ҙан ки­лгән ҡайғы­ны йөкләй, кү­тәрә алы­р­мы? Юҡ, нисек тә йәшәп ҡа­­р­арға кәрәк. Йөрәгендәге ете йоҙаҡҡа бикләнгән енәйәтен берәү ҙә, бер ҡасан да белмәҫ. Ә Ғәзим, ҡур­ҡаҡ йән, телен арҡыры тешләр, өн­дәшмәҫ. Яйы сығыу ме­н­ән үсен аласаҡ, ҡо­­н­он ҡа­­й­та­ра­саҡ, ҡотолоу юҡ уға!.. “

 Төшкә ҡа­рай өйгә саҡыр­ҙы­лар, әс­әһе мен­ән хушлашырға кәрәк икән. Башта йөҙө асыҡ ҡатынының янына атаһы барҙы, оҙ­аҡ ҡы­на моңһоу итеп текәлде, эйелеп ир-ен­д­ә­р­ен ба­л­ауыҙ төҫө алған маңлайға тиг­еҙҙе, күҙ­ҙәр­е­нән һаран йәштәр һығылып сыҡты. Ғүм­ерҙә күҙ йәштәрен яттарға күрһәтмәгән атаһы, тә­үге тапҡыр мир алд-ында илай ине. Шу­­нан ул яҡ­ынланы, атаһының хәрәк­әттәрен ҡаб­а­т­ланы, әммә күҙҙәре ҡоро ҡа­л­­­ды, сөнки ғәмен, ошо ерҙә, әлеге минутта башҡараһы мөһим йом-ошо биләп алғай­ны. Ҡаш аҫ­ты­­нан ян-тирәһен байҡаны - уны күрмәйҙәр, уға иғтибар итмәйҙәр һымаҡ. Ҡу­лын ке­ҫ­әһенә тыҡты һәм усына йомоп сығарған алтын сәғәтте йыйылыусыларға һиҙ­ҙер­мәй, кә­фен эсенә төшөрҙө. Ары Гө­лбикә, Әминә, Миңнизарҙар яҡын­ланы, шу­н­ан Фа­риза, Нә­зирә, иң аҙаҡтан илай-һыҡтай Рауза…

     Ҡояш төшлөктән байыу яғына ыңғайлағанда зыяратта түмәләс ҡалҡып сыҡ­ты. Ау­ыл муллаһы Ғабдулла тауышын артыҡ күтәрмәй генә көйләп йыназа уҡығас, ҡәбер тирәһендә өйкөлөшкәндәр өләшелгән хәйер саҙаҡаны устарына йомоп, баштарын эйеп ҡапҡа яғына йүнәлделәр, улар икәүһе генә тороп ҡа­­л­ды. Ҡатын-ҡыҙға эскә үт­ергә рө­х­сәт ител­м­ә­гән­ле­к­тән тыш яҡтан зыярат кәртә­һенә һөйәлгән дә тынып ҡалған, ҡу­лы йән көскә ҡа­ҙ­а­уы сысайған һайғауҙы ҡыҫҡан. Шыпа ла ауыртм­ай, әрнемәй усы, ә бар­маҡ­т­а­ры ар­аһынан һырғалаған ҡара ҡыҙыл ҡан тамсылап ергә тама: тып… тып … тып… Биниһая ваҡ­ыт онотолдолар, әммә ауыл яғына ыңғайламанылар. Ҡа­­йҙа ғына ба­р­һындар ин­де, улар өсөһө лә бында бит, ҡайтһалар эҙләһәләр ҙә таба алмаҫ­л­ыҡ юғ­ал­тыуҙы, ғаи­лә­л­ә­ренең бөтөнлөгө йәнсе­л­еү­ҙе бөтә тәрәнлегендә тоясаҡтар. Шу­ға ҡы­мш­а­нмай ҙа тора бирәләр. Бына кинәт иҫ­еп ебәргән талғын елгә эйәреп әллә ҡа­й­ҙан өр­пәк болот килеп сыҡты ла, ҙурая, ҡа­ба­ра барып ауыл өҫтөндә әйләнергә ке­ре­ште һәм бер аҙҙан уның ослайып тамамланған мөй­өшө һүтел­еп ҡорғаҡ­һ­ыған ергә һан­һ­ыҙ кө­м­өш там­сылар һибелде. Төпһөҙ күк йөҙө уның илай белмәүенә үс иткәндәй булмышынан һаран йәштәрен көсләп һығып шым ғына һыҡтай ине. Ма­ңлайынан, бит­тәре­н­ән шыбаҡшып һарҡҡан йылымыс тамсы­л­ар эйәге осона йыйылып ҡан тамсылары таплаған үлән өҫт­өн еүешләнеләр.

   Тормоштарының бөтөнлөгө йәнселде Иманбаевтарҙың. Мәрхүмәнең өсөн, ет­еһен уҡ­­ы­т­ыу ҙа йортҡа һиллек килтермәне. Көндәр буйы ауыҙҙарына йөҙөк йә­шереп су­ҡаялар ҙа кис етһә береһе төп яҡта, икенсеһе аш өйҙә ҡырын ятып ойоп кит­ә­­ләр. Иртән тағы ла шул уҡ хәл ҡабатлана. Аш­а­рға кәрәк булған өсөн генә тәғәмләнә­л­әр, ҡапҡан ри­зыҡ­т­арынан көл тәме килгәндәй, тәмһеҙ-татһыҙ. Атаһы эсештергеләй башланы. Юҡ, күҙгә-баҡа салы­нып өй беренсә әйенселәмәй, магазинға уны ғына ебәрә. Ҡайһылай итһен, һүҙҙе йы­ға, үтенесте яуап­һ­ыҙ ҡалдыра ал­май, шауҙырлатып алып ҡайта бер нисә шешәне. Үпкәләп иҫ­кәр­т­еүҙәргә аҡланыулы яу­ап әҙер: “Рә­н­­й­е­мә ҡыҙым, мин саҡ ҡына, сама белеп ке­нә, ҡа­й­ғыны баҫы­р­лыҡ ҡы­на…” Маг­а­з­инға сираттағы шешә артынан китеп бара ине, ур­амда Ғәз­имде тап итте. Аралары ти­ңләшкәс теге ҡабалан мығырҙаны:

             - Сер һаҡлай беләһең икән, һатманың. Ыс­­ын­ын ғына әй­­ткәндә тормоштан ваз кисеп төрмәгә йый­ынып бөтөл­гә­не.

        Нәфрәтле ҡа­рап тө­бәлде:

            - Күрә алмайым! Әлегә йөрөй бир иректә, тик оҙаҡҡа түгел... Ҡасан да бул­һа үлтерәм мин һине, шу­ны хәт­е­р­­е­ң­­дән сы­ғарма! Ошо ҡулдарым менән быуып үлтерәм! - Ороло муйынға үрелде лә тырпайған бармаҡтары йоҙроҡҡа йомарланған ҡулын көслөк менән кире тартып алды.

     Һорау билдәһеләй кәкрәйгән Ғәзим бер ни тип тә яуап ҡайтар­май ары атланы.

       Кискеһен апаруҡ иҫерек атаһы мәғәнә ҡасҡан күҙҙәрен инәлтеп төбәлде:

            – Әйт әле, ҡыҙым, әсәйең ысынлап та үҙ үлеме менән үлдеме? Ә мин быға ыш­анмайым, бик теләһәм дә ышанмайым! Ышан­майым, бөттө-китте! Әйт дөрөҫөн, шул төндә нимә булды?! Ете төн урта­һын­да мунс­ала нимә ҡараған әсәйең, ни сәбәптән сикәһе юғ­арыға ҡағылған сөйгә эләккән? Ошо шикле, зиһенгә һыймаҫ һорау­ҙар­ға нисә көн яуап таба алмай ҡаңғырам…

            – Һин айыҡ тәүҙә, шунан һөйләшербеҙ, йәме… Иртәгә иртәнсәк…

       Таң һарыһынан атаһы ҡабаланып өйҙән сығып китте, ул үҙе үк дөрөҫлөктө ишет­ке­һе килмәй ине шикелле.

   Ибраһимовтар кәләш әйттерҙеләр ҙә туйҙы Октябрь байрамына тәғәйенләнеләр. Шул көндәрҙә телевизорҙан өҙлөкһөҙ ГКЧП, башҡалалағы оло бола хаҡында һөй-ләй ба­ш­л­а­нылар. Көн оҙоно телевизорҙан йөҙҙөре төмһәргән, өгөттәренә инанған халыҡтан яҡлау өмөт иткән етәкселәрҙе күрһәтәләр ҙә  эфирҙың ҡалған ваҡытын

“Аҡҡош күле” балеты, траур көйө уйнаусы симфоник оркестр сығыштары менән тулыландыралар. Иҫерек атаһы кис еткәс йоҙроҡлап өҫтәлгә тондорҙо:

             – Күҙ алдында яҙмыштар емерелә ҡыҙым, ҡом тауылай бөйөк ил ишелә. Тарафтар буталды, алда беҙҙе ҡурҡыныс тетрәнеүҙәр көтә!

       Тағы һүҙһеҙ ҡалдылар. Атаһының ғәмендә ил ҡайғы­һы, ә ул Ғәлимйәндең ту­йы хаҡында ишетеп болоҡһой.