Замандаш
20 Мая , 05:30

Шиғырҙарында—йөрәк һүҙе

«Йөрәк һүҙе... Йөрәк тауышы... Йөрәктәрҙе айҡалдырған-сайҡалдырған шағир хиссиәте... Эйе, йөрәк һүҙен әйтеүселәр күп ул. Оло сәхнәләрҙә ялтырап һүҙ әйтеүселәр, мин шағирмын тип раҫлаусылар, заман арбаһынан төшөп ҡалмаҫ өсөн боғаҙ ярыусылар. Ә бар йөрәк һүҙен яҙыусылар. Йөрәк тулатып, бәғер һыҙлатып тыуған, төн йоҡоларынан яҙҙырып, күңел сөмбәйҙәренән һығылып сыҡҡан йөрәк һүҙен еткереүселәр. Айгөл Айытҡолова шиғриәтен һуңғыларға индерәм. Айгөлдөң булмышы ла, асылы ла, ижады ла яғымлы, рухлы. Шиғырҙары халыҡсан, ябай, әммә күңел күге бейек, фекерләү ҡеүәһе иҫ киткес бай»,—тип яҙа Ейәнсура районынан Нурия Ҡунысбаева. Ысынлап та, яҡташыбыҙ, Йылайыр районы Юлдыбай ауылы ҡыҙы, әлеге көндә Күгәрсен районы Мораҡ ауылында йәшәүсе коллегабыҙ—журналист, шағирә Айгөл Айытҡолованың шиғырҙары бик көслө. Нескә, нәзәкәтле генә шағирәнең күңелендә ир-егеттәргә хас ҡыйыу, рухлы хис-тойғолар йәшеренгән, уның ер хәтере һулышын, тарихи моңдо нескә тойомлауы һәр һүҙендә сағыла. Шиғырҙарында—рух, илһөйәрлек, күңел һыҙланыуы, милли асыл.Әйткәндәй, яҡташыбыҙ бөгөн үҙенең еләктәй матур юбилейын билдәләй. Айгөл Рәжәп ҡыҙын ғүмер байрамы менән ихлас ҡотлайбыҙ һәм ошо уңайҙан гәзит уҡыусыларға уның бер нисә шиғырын тәҡдим итәбеҙ.

Шиғырҙарында—йөрәк һүҙеШиғырҙарында—йөрәк һүҙе
Шиғырҙарында—йөрәк һүҙе

Тауҙар, тауҙар...
Һеҙгә ғашиҡ йәндәр
Бер мин генә микән?
Юҡтыр ул.
Мин тау ҡыҙы түгел, тик ни ғәжәп,
Йөрәгемдә—һеҙҙе юҡһыныу.

Мин тау ҡыҙы түгел, тик ни ғәжәп,
Бейеклекте өҙөлөп һағынам!
Шул һағыныу баҫылғандай була,
Ҡыйғыр ҡоштай ҡанат ҡағынһам.

Һағыныуым баҫылғандай була,
Бер үрелһәм тауҙар үренә.
Мәңгелеккә күңел арбалғандыр,
Мәғрур тауҙар—йөрәк түрендә.

Тауҙар, тауҙар,
Һеҙ тип йән атҡандар
Бер мин генә, беләм, түгел дә.
Һеҙгә киләм күңел шатланғанда,
Һеҙгә киләм күҙ-йәш түгелһә.

Һеҙгә киләм йәнде һағыш баҫһа,
Толҡа тапмай күңел тулышһа.
Тереләһең, тауҙар тынын тойоп,
Тереләһең, тик бер һулыштан...

Тауҙар, тауҙар,
Һеҙгә тағы киләм,
(Киткән сағым һеҙҙән юҡтыр ул!)
Тик һағыныу, беләм, баҫылмаҫтыр,
Мәңгелектер—һеҙҙе юҡһыныу...

Ҡужан ҡарағасы

Һары таңда ҡапыл һыҙландырып,
Иҫкә төштө өлтөк ҡарағас.
Ниндәй серҙәр һин һаҡлайһың икән
Ни хәлдәһең икән, ҡарт ағас?

Ҡиблаһынан яҙған йоғондомо –
Яраң—йәндә, Ҡужан ағасы...
(...Сатнап торған ҡышҡы селләләрҙә
Һине уйлап йөрәк ҡағасы...)

Өнһөҙ генә нисек күтәрҙегеҙ -
Һай, тәрән шул, тәрән яралар!
Тән яраһын, ярар, ямарҙар ул,
Тик йәндәрҙе кемдәр дауалар?

Сатнап торған ҡышҡы селләрҙә,
Ялҡынланып янған Һөйәнтүҫ.
...Уйҙарымда, яҡлау эҙләгәндәй,
Өлтөк ҡарағасҡа һөйәндем...

Нисә быуат үткән!
Онотолмай
Фажиғәһе ғәзиз халҡымдың:
Көл-күмергә ҡалған ауылдарҙың
Быуат аша тоям ялҡынын.

Эй, мөһабәт, ғорур ҡарағастар,
Һеҙ һынылай аҫыл ирҙәрҙең!
...Быуат-быуат үҫкән ағастарҙа
Үсе булды икән кемдәрҙең?

Ни йөрәге етеп бысҡыларға
Үрелгәндер әҙәм ҡулдары?
...Әллә Күктән әшкәрттеләр микән,
Йығылырын шулай улдарҙың?

Тамырынан ҡороп ағас ауа—
Хәйерлегә нисек юрайыҡ...
Ҡарағастар!
Һеҙҙең олонда бит
Йән яраһы ҡалған ҡарайып...

***
Мин төшөмдә бөгөн ишеттемме,
Өнөмдәме оттом ул көйҙө.
Әллә ҡайҙан, быуат төпкөлөнән,
Һарҡып сыҡҡан моңдо кем тойҙо?

Кем ишетте тағы ошо көйҙө—
Сал ҡылғанға ятып илаған?
Күк тауҙарға һағып (аҡ ауазмы),
Ул ҡайҙарҙан икән яңғырай?

Кемдәр тағы отто ошо моңдо—
Ирәндектә саңҡыр бөркөтмө?
Сыңғырашып, әллә сыҡты микән
Теге күлдән йылҡы бер көтөү?

Кем ишетте икән ошо моңдо –
Аҡ тирмәлә сабый иланы...
Күктәр тарафынан инселәнгән
Батыр тиеп таныр ил уны.

Кемдәр тағы, кемдәр ишетте һуң,
Үҙәктәрҙе өҙөр был көйҙө?
Нескә генә ҡылдар өҙөлөпмө,
Күҙ йәшенә кемдәр төйөлдө?

Мең-мең хәсрәт, һағыш сәсәтәме,
Йөрәктәрҙе тотош аҡтарып!
Зар илай шул ҡарттар хаттар уҡып—
Күҙ алдынан үтә сал тарих...

Ишетелә һымаҡ ошо көйҙәр,
Ҡибла ҡарай аҡҡан һыуҙарҙа...
Кемдәр икән йәнде әсендереп,
Ул көйҙәрҙе һалған йырҙарға?

Мөмкин микән һүҙҙәр табырлыҡ, тим,
Аңлатырлыҡ асыл-тойғоно?
Һүҙҙәр артыҡ...
Моң ҡөҙрәтен тойған
Сабыр йөрәктәр ҙә ойоно...



***

Ғүмер буйы юғалтыуҙан ҡурҡтым:
Бала саҡта—уйнар уйынсыҡты;
Ҡәләмемде—ҡулға ҡәләм тотҡас;
Үҫә төшкәс—мәрйен-муйынсаҡты.

Юғалтыуҙан ҡурҡтым ер-һыуымды,
(Бүлешәләр һаман еремде!)
Телгенәмде ҡурҡтым юғалтыуҙан,
(«Бөтә!» тине кемдер телемде).

Юғалтыуҙан ҡурҡтым кешеләрҙе,
Юғалтыуҙан ҡурҡтым дуҫымды.
(Дуҫ тигәндәр ҡай саҡ дошман булды,
Ә дошмандар ҡыҫты усымды).

Юғалтыуҙан ҡурҡтым дошмандарҙы-
Йәнәһе лә улар көс бирә.
(Ундайҙарҙы байтаҡ күрелде шул—
Ташланырға әҙер «Һөс!» тиһәң.)

Юғалтыуҙан ҡурҡтым юлдарымды—
Эҙҙәремдең һаҡлар йылыһын.
Йылдарымды ҡурҡтым юғалтыуҙан,
(Донъя—фани, беләм, Илаһым!)

Юғалтыуҙан ҡурҡтым үҙ көйөмдө—
(Эстән генә көйләр көйөмдө...)
Ығы-зығы, шау-шыу баҫып китһә—
Ышыҡланыр, ҡурсыр өйөмдө.

Юғалтыуҙан ҡурҡтым гөлбаҡсамды—
Ҡырау-монар тора һағалап.
Сабырлыҡты ҡурҡтым юғалтыуҙан,
Алған саҡта тормош яғалап.

Юғалтыуҙан ҡурҡтым һағыштарҙы,
(Моңһоҙ саҡтар бик күп, күп булды).
Кемдер ятып байлыҡ туплағанда,
Донъя малы миңә сүп булды.

Юғалтыуҙан ҡурҡтым йән һыҙлауын,
(Һыҙланыуҙар менән теремен...)
... Бер көн килеп мине юғалтыуҙан
Ҡурҡыр микән Ерҙә берәйһе?..

***

Далаларға сығып китке килә—
Ялған шау-шыу тейгән маҙаға.
Йөрәгемде һыҙып, һыҙландырып
Күк офоҡта уйнай һаҙағай.

Далаларға сығып китке килә –
Күк әремдең еҫе, һай, танһыҡ!
Әллә ниндәй серҙәр һөйләр төҫлө,
Сал ҡылғандар елгә сайҡалып.

Далаларға сығып китке килә -
Сикһеҙ ирек көҫәй был күңел.
(Һуңғы тарпан ҡулға эйәләшер,
Ҡураларға инер мал түгел...)

Далаларға сығып китке килә—
Асырғанып саңҡый сал бөркөт.
(Ҡан хәтере тирткән ошо мәлем,
Ҡуймаһын, тим, берүк, сеү, өркөп...)

Далаларға сығып китке килә –
Далаларҙа иркен-ирәүән.
(Тынды ҡыҫыр таш диуарҙар ауһа,
Балҡып китер төҫлө тирә-йүн...)

Далаларға сығып китке килә,
Дала микән йәнем дауаһы?
Фанилыҡтың һуңғы сәғәтендә
Һиңә ҡайтып, һиндә ауаһы...
Ине...

***
«Тауға ҡарап, тау булаһым килде...»
Мостай Кәрим

Һай, бөйөк шул тауҙар!
Ҡараш етмәҫ
Бейеклеккә хайран ҡалырлыҡ!
(Тауға ҡарап, тау булаһы килә—
Тауҙа ҡеүәт, тауҙа сабырлыҡ...)

Һай, мәғрур шул тауҙар!
Күккә ашҡан
Түбәһенә бармы еткәндәр?
(Тынлыҡ һаҡлап ҡалҡҡан ҡая-таштар
Сабырлыҡҡа һәйкәл икән дә...)

Һай, ғорур шул тауҙар!
Күк таштарҙың
Һалҡынлығын бармы тойғаның?
(Күргәнем бар: шул тауҙарға ҡайтып,
Сал бөркөттәр оя ҡорғанын...)

Һай, ҡотло шул тауҙар!
Олпат тауҙы
Төйәк иткән, ана, күк бүре!
(...Тауға ҡарап, тау булаһы килә—
Ҡая-таштың бында юҡ түре...)

...Тауға ҡарап, тау булаһы килә—
Бейеклектән талһын ҡараштар!
(...Күкһел һағыш булып иҫә елдәр,
Һинең эҙҙе һаҡлай һәр ташы...)

***

“... бүре булғым килә!”
(З. Ханнанова)

Эй, күк тауҙар!
Һеҙгә ашҡынмаған
Атлыҡмаған икән кем генә!
Йөрәгенә тынғы тапмағандар
Тынлыҡ көҫәп һеҙгә елкенә.

Яраларҙы имләр ҡөҙрәтеңме—
Ҡот ҡайтҡандай була күңелгә.
(Асылына кеше төшөнәме
Арынғанда донъя йөгөнән?)

Үҙ асылын юллап, тауҙар гиҙгән,
Беҙ тоҡомо микән бүренең?
Шул бүреләй бына мин дә бөгөн
Үҙ-үҙемде эҙләп йөрөнөм...

Шул бүреләй бөгөн бына мин дә
Күк тауҙарға килеп теҙләндем.
(Йән һыҙлауын баҫыр тынлыҡтарҙы
Шырлыҡтарҙан оҙаҡ эҙләнем...)

Шул бүреләй бөгөн бына мин дә,
Күк тауҙарға килеп һыйындым.
(Яраларҙы бүре кеүек ялап,
Олор мәлдәр булды...
Тыйылдым...)

Шул бүреләй бөгөн бына мин дә,
Сыҡҡайным да ҡалҡып өңөмдән...
...Күк тауҙарға ҡайтып төйәкләнер
Бүре булғым килде бөгөндән...

***

Мин мөғжизә көтәм.
Әкиәттең,
Бер тылсымын мең дә бер кистең.
Ул әкиәт иле ҡайҙа икән—
Ете даръя мин дә күп кистем.

Әкиәтте юллап, әҙме гиҙҙем,
Ете тауҙы әҙме ураным?
Бал тамманы гелән остарынан
Әкиәттәге серле ҡурайҙың.

Бал тамманы гелән,
Устарыма
Һарҡып тамды бик йыш алһыу ҡан,
...Еңел түгел, беләм, ысын тормош—
Яғаланы, алды алҡымдан.

Яу көҫәгән тынлыҡ булды ҡайсаҡ,
Күңел көткән һиллек, тыныслыҡ.
Кир турат та күптән дала 
иңләй,
Ҡында сыңлар булат ҡылыс юҡ.

Юл күрһәтер серле йомғаҡ та бит,
Ҡамғаҡ булып сыҡты йыш ҡына.
Өркөтөрмө теге мәсекәйҙе,
Һәпеләй көсөк бәйҙән ысҡынып?..

Әкиәттәй күргән был тормошта
Хаҡиҡәтте табыу икеле...
Аҡ тигәнең ҡайсаҡ ҡара була—
Ике яҡлы миҙал шикелле.

Донъя ғәме баҫты микән әллә—
Кем сағыла, күрсе, көҙгөлә...
Теге ҡамғаҡ, ана, юл яҙҙырып,
Юлһыҙ ерҙә һуҡмаҡ өҙөлә...

Кем ҡотҡарыр икән ыуын бөрккән,
Мең сүрәткә ингән дейеүҙән?
...«И, замана!» тиеп һылтанайым—
Сара ҡалмай башты эйеүҙән...

Ә шулай ҙа күңел тылсым көтә:
Әкиәттә хаҡлыҡ өҫтөн сыҡҡан,
Ҡара көстө еңгән йыш ҡына!
...Донъя балҡыр, балҡыр,
Эй, кешеләр,
Йөрәктәрҙең йыуһаҡ юшҡынын...


***

Ҡатты инде, ҡатты был күңел дә—
(Таш халәтен тойҙом бер таңда...)
Аҡһыл монар һуҡҡан гөлбаҡсамы,
Ҡорғаҡһыған ерме—буҙ саңдау.

Юҡ тилмереү күктән яуын көтөп,
Үтә көслө микән күндәмлек...
Һыҙылдырып ҡына йән һыҙлауы
Тойолғайны элек мәңгелек.

Үтмәҫ-һүнмәҫ кеүек тойолғайны,
Күкһел генә һағыш-һағыныу.
«Аһ...» тигәнсе томан ҡаплағанмы,
«Аһ...» тигәнсе йыуған ағым һыу...

«Аһ...» тигәнсе йәнем буҙ саңдауға,
Әйләнде лә ҡуйҙы бер таңда.
Һандуғастар бында оя ҡормаҫ,
Һайрамаҫтыр башҡа был талда...

«Аһ...» тигәнсе,
Эсемдәге ялҡын,
Яндырҙымы әллә үҙемде...
Көл аҫтынан эҙләп һуңғы ҡуҙҙы,
Түҙмәҫтәйгә күпме түҙелде...

«Аһ...» тигәнсе,
Өҙөлдө лә китте,
Муйынымды биҙәр муйынсаҡ.
...Их, был тормош!
Кемгә—ысынбарлыҡ,
Кемгә ҡәҙер—ябай уйынсыҡ.

Ҡатты инде...
Ҡаты таш халәте...
(Күңелгенәм күптән буҙ саңдау...)
...«Аһ...» тигәнсе йәнем өҙөлһөн дә,
Ашһын ине Күккә шул таңда...

***

Һандал нурға сумған күк йөҙө лә,
Таң аттырҙым тағы күҙ элмәй.
Теҙелешеп кенә осоп үткән
Аҡҡоштарға саҡ-саҡ эйәрмәй,
Түҙҙем нисек...
Түҙҙем,
Һыпырҙым да
Ике генә бөртөк күҙ йәшен.
Таң еле лә, мине йыуатҡандай,
Сәстән һыйпай:
«Түҙ һин, түҙ, йәме?»
Түҙәм.
Түҙәм.
Сабырлыҡҡа һынау
Үтелгән ул,
Күптән сыныҡҡан.
...Миҙгел менән миҙгел алмашҡанда
Һыҙланалар икән тынлыҡтан...

Ҡара диңгеҙ

Һаумы, диңгеҙ!
Һаумы, Ҡара диңгеҙ!
Яулыҡ болғап сәләм юллайым.
Ҡайһылай ҙа тиңһеҙ киң икәнһең –
Диңгеҙ түгел, Йыһан буйлайым!

Һаумы, диңгеҙ!
Һаумы, аҡсарлаҡтар!
Сәләмемде кемдәр ишетә?
Тулҡындарың һинең шомло, тиҙәр,
Тынлыҡтымы диңгеҙ иш итмәй?

Һаумы, диңгеҙ!
Һаумы, Ҡара диңгеҙ—
Зәңгәр күктәй үтә зәңгәрһыу!
Ҡояш та бит, ана, һиндә балҡый,
Күк көмбәҙен һаҡлай тәрән һыу!

Һаумы, диңгеҙ!
Төпһөҙ, сикһеҙ киңлек,
Була икән шундай ҙур һыуҙар.
Тынлыҡ эҙләп һиңә килдем бына,
Баҫылмаҫмы, тиеп, ярһыуҙар.

Ҡолас ташлап, иҙрәп тулҡыныңда,
Бер йөҙәйем әле, ах, диңгеҙ!
Мин тынлыҡты тоям шомло шауҙа
Нисек түҙҙем икән мин һинһеҙ?
 
** *
Эй, илаһи мәл!
Тәбиғәттең
Тойоуымы илһам-сәғәтте?
Өй артында үҫкән ҡарт муйыл да,
Күлдәк кейгән затлы ебәктән.
Алмағастар һандал- аҡ күбектә,
Суҡ алҡаһын таҡҡан йәш саған.
Күк толомон үреп,
Елдә сайҡай,
Һағынғандай талдар йәш сағын.
Ерем өҫтө зөмрәт-зөбәржәттән -
Күҙҙең яуын алыр бер биҙәк.
Эй, илаһи яҙ!
Моңдарыңа түҙмәй
Өҙөлһә лә йөрәк- бер һиҙәп-
Юҡ үкенес...
Фани донъяларҙың,
Үтәләрҙән-үтә аҡ сағы...
Эй, илаһи мәл!
Ожмахҡа тиң миҙгел-
Яҙ икән дә йәннәт баҡсаһы!..
Автор:Резеда Валиева
Читайте нас