Тылсым тулы был донъя!

Ә һеҙҙең Шомбай исемле малайҙы күргәнегеҙ булдымы?Ана шул ҡара малайҙы әбей менән бабай нәҡ беҙҙең Ирәндек һырттарында тап иткән!Бурыл бейә соҡорон урап сығып баралар икән арбалағылар,Шомбай тауға йүгереп менеп ,тура Мәмилә буйына елдәй елеп төштө лә,тей,мин һеҙҙең улығыҙ булам,тип әбей менән бабайҙың арбаһына менде лә ултырҙы,тей.Икмәктер!
Еләк -емеш тирергә тип, Ирәндекте гиҙгән һайын,балаҡтары елгә елберҙәп йүгереп барған Шомбайҙы байҡаным.Осратманым.Ул Ҡаф тауына киткәндер,инде ҙурайғандыр,тип эшәндерҙем үҙемде!
Сәмреғошҡа тигән турғайҙарҙы ла беҙ тоҡҡа йыйыштыҡ !Һоро турғайҙар беҙҙә һәләк күп!Күк толпарлы Маянһылыу ,уның һөйгәне Ҡуҙыйкүрпәс менән дә беҙ таныш!Йән һорап йөрөгән мәскәй ҡарсыҡ та беҙҙең Талморонда йөрөй. Усыбыҙға бәләкәс көҙгө ,тараҡ,ҡайраҡ тотоп йөрөүселәр ҙә беҙ.Донъяла ни хәлдәр юҡ!
Әкиәттәре оҙоон оләстең,тимәк ,тылсым да мәңгелек!
...,,Фәләндәрҙә ҡунаҡ булдым,бөгөн барҙым,кисә ҡайттым!
Әкиәтем ары китте,үҙем бире ҡалдым.Әкиәтемдең арбаһын Сулпандың ҡапҡа алдында туғарҙым.Йоҡлағыҙ инде,балалар"-Оләсәй әкиәтен һөйләп бөттө.
Татлы йоҡоға сумабыҙ.Төшкә фәҡәт әкиәт инә.
Ҡапҡағыҙҙы асығыыыҙ,ҡунаҡтар килде!
Төш күрәмме?Өнөмдә ишетәмме бабай тауышын?Юрғанымды тибеп осорам да,тора килеп,тәҙрәнең селтәрен асып ебәрәм.Асылып бөтмәгән күҙҙәреамде ышҡып торам әле.
Бәй!Әкиәт арбаһы беҙҙең ҡапҡа алдында тора ла баһа!Тышҡа атылам,тупһанан осоп төшәм дә арҡыры ҡуйылған һайғауҙы-бикте ергә ташлайым да,йәшел ҡыйыҡлы урыҫ ҡапҡаһын ҙур итеп асып ебәрәм!
Беҙҙең урам ҡырсын ташлы,яланаяҡ йөрөһәң табандарыңды телер.Шул таштарҙың өҫтәнән тәгәрмәстәре дағыр-доғор килеп сыбай ҡашҡалы ерән бейә егелгән арбала ҡушарлап ултырған әбей менән бабай урамға килеп инәләр!!!
-Иии-һо-һо-һо-һой!-оләсәйемдең әкиәтенән төшкән бейә көмөш тауыштар сығарып кешәнәп ебәрә.Ирәндек яңғырап киткәндәй була!
-И-һо-һо-һой!-алыҫта,мәсет үре яғынан ҡолонсағы яуап бирә,тупыр-тупыр тояҡ тауыштары ишетелә лә,ниһайәт,беҙҙең ихатаға күк ҡолон килеп инә!Ер бәүелеп китте мени!
Маянһылыуҙың аты!-тип уйлайым,тәндәрем семерҙәп китә!
Күк ҡолонсағым әсәһенең муйынына һырыла.
Ә арбалағы әбей менән бабай хас та мин күҙ алдына килтергәнемсә!Һылыу,мөләйем генәләр!Бына ҡайҙа ул тылсым!
Бабай еңел генә һикереп арбанан төштө лә,атының арҡалығын бушатты,унан дилбегәләрҙе ысҡындырҙы, әбейе арбала ултырған көйө дилбегәне һурып алып,урап ҡуйҙы.Бабай ҡамыттың тамаҡ бауын бушатты,кес кенә ҡыңғырау тағылған дуғаны,дөм ғара ҡамытты ышлыялары менән ҡуша ысҡындыра,ыңғырсаҡты сисеп,оҙон арбаның артына өйҙө.Ышлыяларындағы суҡтары һуң!Шундай ҙа ҡупшылар!
Аласыҡтан әсәй килеп сыҡты ла,ике ҡулын күрешергә һоноп арбалағы әбейгә ҡаршы йүгерҙе.Ә үҙе йылмая.
-Апайым менән еҙнәм килгәндәр ҙә баһа!Әйтәм күҙ тартып,уң усым ҡысытып торҙо,күрешергә булған бит!Әсәй,сыҡ,һеңлең менән кейәүең килгәндәр!-әсәйем апайын ҡосаҡлап уҡ ала,күҙҙәре сыланып китә.Аласыҡ ишеге алдына усын маңлайына ҡуйып оләсәй килеп сыға.Ҡояшҡа күҙҙәре сағыла уның.
-Ҡартатаһы!Мә,тоҡсайҙы ал әле!-әбейҙең тауышы шундайҙа яғымлы,йомшаҡ инде.
Өйҙән бүтән туғандарым килеп сығалар ҙа,йәм-йәшел бесән түшәлгән арбаны уратып алабыҙ.
-Иии,ҡолонсаҡҡыналарым!,-Мәрйәм инәй,Ниғәмәт апа һәр беребеҙ менән ҡушуслап күрешә,арҡаларыбыҙҙан,яурындарыбыҙҙан ярата,сәстәребеҙҙән һыйпай.Әсәй,апайы,еҙнәһе күстәнәс тултырылған ҙур киндер тоҡсайҙы тотоп ,аласыҡҡа йүнәләләр.
-Аһ-аһ!Мәрйәм менән кейәүме шу?-оләсәй ҡосағын йәйеп ҡунаҡтарына ҡаршы атлай.
Бүтән ваҡытта күстәнәс ашайбыҙ,тип,тоҡ ауыҙына төшөп барыр инек,тик бөгөн түгел!
Ерән бейә менән күк ҡолонға хайран ҡалғанбыҙ.Ана,ҡолонсағы әсәһенең еленен тылҡый башланы,беҙгә,ялбырбаштарға ҡарамай ҙа!Дөмөрт ҡара ғына ирендәренең сите ап-аҡ ҡына күбек булды.
Һауаға татлы ғына һөт еҫе таралып китте.

Мәрйәм инәй беҙҙең оләсәйебеҙҙең бер туған һеңлеһе.Йәтеш кәүҙәле,теремек кенә,йөҙөнән һис йылмайыу китмәгән һылыуҙарҙан һылыу инәй!Ситтәренә ҡыҙыл сәскә,йәшел япраҡ төшкән ап-аҡ ҡына бумажный яулыҡты яҙып ябынған,аҡ күлдәкле, көмөш тәнкәләр баҫылған флүш камзоллы ,иңбашына суҡлы шәлен һалған,аяғында- ситектәр ҙә,һай галуштар.
Ә әсәйҙең еҙнәһе,Ниғәмәт апа, ҡарараҡ йөҙлө,кәйелеп торған мыйыҡлы,көлөп кенә торған ҡыҫыҡ күҙле,кейеҙ ҡалпаҡлы, миҙалдар тағылған ҡара кәстүмле.Ыштанының балаҡтары итектәренең ҡуңыстарына тығылған.Итектәре ялтырап тора,биллаһи!Ана шулай бик затлынан кейенеп килгәндәр ҡояш ҡалҡҡан яҡтан килгән иртәсел ҡунаҡтар.Иртәнге ҡунаҡтар беҙҙә иң хөрмәтлеләрҙән һанала-улар Хоҙай ҡунаҡтары!
Ысын тормошта ла әкиәттәге һымаҡ.Ҡилгән ҡунаҡтарҙы һыйлау-мөҡәддәс бурыс!Донъялағы иң-иң күркәм йола!
Бажаһы менән ҡайынбикәһе хөрмәтенә атай һарыҡ һуйҙы!Беҙ эсәген арыттыҡ,бауыр -йөрәген турап,тултырма тултырҙыҡ.Күп итеп һалма йәйеп ,шаҡмаҡлап киҫтек,шыйыҡ май менән туңмай ҡуша ҡайнаған ҡаҙан төбөндә урама бешерҙек,ҡурмас ҡыҙҙырып, ҡул тирмәнен урындыҡ аҫтынан һөйрәтеп сығарып,талҡан ,кипкән энәлек,еләк,муйыл эремсектәрен тарттыҡ,үҙебеҙҙең йоҙроҡ ҡәҙәрле генә итеп йомарлап,алтын буталлы сынаяҡ аҫтарына теҙеп ҡуйҙыҡ.
Буй балаҫтар ,арҡыры,буй ҡорама юрғандар иҙәнгә түшәлде,уларҙың өҫтәренә бәләкәс мендәр-төйгөстәр ырғытылды,ап-аҡ ашъяулыҡ йәйелеп,ағас ҡалаҡтар,туҫтаҡтар,кәсәләр теҙелеште.Көлдөксәлә етен таҫтамал аҫтында өс ҙур әсикмәк тирә-юнгә тәмле еҫен таратып,һыуынып торалар.Мейес ауыҙында еҙ тас уртаһында йылымыс һыу менән баҡыр ҡомған бер ҡулы менән бөйөрөнә таянып,смирна баҫып тора,сөйҙә, көл тоноғонда аппасыҡ ҡына итеп йыуылған,ситтәре сигелгән быжыр таҫтамал эленгән.Соланда ҡом менән ялтыратып йыуылған ике еҙ самауыр теүәсәйҙәрен бейетеп,сират көтөп ултыралар.Күңелле мәшәҡәттәр башҡарҙыҡ.
-Әссәләмәғәләйкүүм!-өй хужаларын,беҙҙең ҡәҙерле ҡунаҡтарыбыҙҙы сәләмләп саҡырылған ҡунаҡтарыбыҙ йыйылыша башланы.Һәр ингән ҡунаҡтарҙың ҡулдарын сайҙыртып,ҙур һауап алып торабыҙ беҙ,ҡыҙҙар.
Аллы-гөллө кейенгән ҡунаҡтарыбыҙ табын тирәләп ултырыштылар.Көлөшәләр,мәрәкәләшәләр үҙҙәре.Иң хөрмәтлеләр -әкиәттән төшкәндәр-иң түрҙән урын алғандар.
Хәл-әхеүәл,донъяуи хәлдәр һөйләшелгәндән һуң,табынға оло табаҡ менән боһорап бишбармаҡ, яһы лакауай тәрилкә менән ит,тултырма,баш-тояҡ килеп ултырҙылар.Инәйемдәр ҡымыҙ алып килгәндәр икән:туҫтаҡтарға ҡымыҙҙар ҡойолдо,ыстакандарға-шипау балы !
Бисмиллаларын әйтеп ҡунаҡтар ризыҡтан етешә башлайҙар,бер-береһен һыйлайҙар,һоғондорошалар,һурпа эсәләр,ҡымыҙ,балдан ауыҙ итәләр.
Йыраусы,ҡурайсы,бейеүсе етәрлек беҙҙә!Инәлтеүселәр ҙә юҡ!береһенең йырын икенсеһе ялғап алып,үәй-үәй-үәй,тип,шулай-шулай,шулай булмаған ҡайҙа уыл,тип хуплап,дәрт өҫтәп ултыралар.
-Ирәндеккәй тауын ,ай,буйланым
Йәнгүҙәйҙә ҡурай уйнаным.
Тыуған ерҙе ташлап китә алмай
Йырланым да ,шунда иланым!
Ситдыҡ апам йырлай.Береһе йырлап бөтөүгә,икенсеһе йыр башлай:
Тәпәшәккәй билән ,ай,уйһыыыу ер
Әксинйәнән өрә лә һалҡыыын ел...-Быныһын Рәшит апам һуҙа.Йыһанур апам ҡурайына йырлай улар.Тәртә йыуанлығы Ирәндектән ҡырҡып алған ҡурайы.Эргәһендә ултырған Мөнирә инәйем бабайың уйнағанын хисләнеп тыңлай.Күҙҙәрен ашъяулыҡҡа төбәгән дә,төп-төҙ көйө ултыра,исмаһам бер генә ҡымшанһасы!
Оҙон көйҙәрҙән һуң,еңел-елперәккә,бейеү көйөнә күсеп китәләр.
Беҙҙең өй ни клуб һымаҡ иркен,бейергә төшкәне рәхәтләнеп,гиҙеп йөрөп бейей.
-Бейе әйҙә ,Өммөгөлсөм
Иҙәндәре бөгөлһөн!-инәйҙәр һеңкелдәтә бейенеләр,оләсәй ҙә,әсәй ҙә ҡушылды,әкиәттән-ер башынан килгән ҡунаҡтарға нисек кенә һөйөнмәйһең инде!
-Быж-быж ҡурай тартабыҙ-
Тал төбөнтә ятабыҙ!
Һыуға килгән еңгәләрҙең
Итәгенән тартабыҙ!-бөйөрҙәренә таянышып,еңдәрен һыҙғанып ебәреп бабайҙар һелкенешеп алдылар
Күңелдәре булғансы йырлап,ғыж-ғыж ҡурай тартып,эстәре бушағансы әңгәмәләшеп ,иҙәндәре бөгөлдөргәнсә бейеп,самауырҙы йығып,таҫтамалдарҙы һығып,мәрәкәләшеп,камзул кеҫәләренә күстәнәс алып, таралашты ҡунаҡ күрергә килгән ҡунаҡтар!

Беҙ ҡыҙҙар йүгерешеп йөрөп ашъяулыҡты йыйҙыҡ.
Ниғәмәт апа төптәге бүлмәлә намаҙ уҡыны,оҙаҡ итеп доға ҡылды.
Оләсәй әкиәт һөйләмәне.Ашъяулыҡ тулы тәмле-татлы,табын тирәләй Ниғәмәт бабай,Мәрйәм инәй,ишек алдында ерән бейә һәм күк толпар!Ошолар үҙҙәре бер тылсым бит!
Икенсе көнө иртәнге сәй эскәс,ҡунаҡтарыбыҙ ҡайтырға булып киттеләр.Уларҙы Ҡараһаҙға тиклем оҙатып барырға ,тип беҙ ҙә ат ектек.Бер юлы бесәндекте байҡаштырайыҡ,сейәгә
менеп төшөйек,тинек.Маһира тауының үҙәктәрендә сейә эре була.
Юл буйы ҡолонсаҡтан күҙҙе алманыҡ,уның юртҡанын да,башын бер яҡҡа ҡырыныраҡ һалып сабып киткәнен дә,ялан яңғыратып кешнәп ебәреүен дә сыр-сыу килеп күҙәттек!Үҙебеҙҙең дә шул ҡолон ғына сағыбыҙ шул!
Тағанға сәйнүкте элеп,табын ҡороп мәшәҡәтләнгәнсә,Ниғәмәт апа бер һыуһын бесән сапты.Тәмләп ,оҙаҡ итеп сәй менән хушланғандан һуң,сейәгә мендек.
Өйлә мәлә етеп ,Ниғәмәт апабыҙ шау сәскәле үҙәктә намаҙ уҡыны.Мәрйәм инәй ,оләсәй, мин уның доға ҡылғанын үтә сабыр күҙәттек.
Шул саҡ доға ҡылырға ,тип һонған ҡушусына һарғылт төҫтәге ҡүбәләк елп итеп кенә осоп килеп ҡунды бит!
Ниғәмәт апа уны өркөтмәне.Күбәләк тә осоп китмәне.
-Ҡарале ,ҡыҙым,-Ниғәмәт апа миңә боролдо,-Хоҙайҙың ҡөҙрәте!Бынауы күбәләккә тиклем доға тыңлайым,тип,минең усыма килеп ҡунды бит!
Мин күбәләкте яҡындан күрәйем,тип,Ниғәмәт апама шылдым.Күбәләкте өркөттөм,уным эргәләге гөлбаҙран сәскәһенә ҡунды.
-Ҡарасы һин уны.Һәр бөжәгенә мәрхәмәтле Хоҙай тәғәлә.Анау сәскәгә ҡунғайны ,күҙгә күренмәҫ булды!Һаҡлауы инде бөжәкте лә!Ниндәй килешле күлдәк бесеп кейҙергән бит әлеү.
Сейә бешеп етмәгән ине.Бешкәс,килербеҙ,тип,сәй эскән ергә төштөк.Ниғмәт апа атын екте.Шундай ҙа тыңлаусан мал булыр икән.
Беҙҙең ҡолатты тиҙ генә егермен,тимә.Алаҡандап,башын сайҡап,ҡамыт кейҙертмәй бер була!
Ҡунаҡтар юлдарын ары дауам иттеләр.Уларҙы оҙатҡас,ниңәлер моңһоу булып ҡалды.Әсәй ҙә ,оләсәй ҙә күҙҙәренә йәш алды,беҙ ҙә танауҙарҙы мыш-мыш тарттыҡ.Уларҙың ерән бейә егелгән арбаһы,арбалағы әбей менән бабай,бейә эргәһендә уйнаҡлап барған ҡолонсаҡ күҙҙән юғалғансы Маһира тауының үренән ҡарап ҡалдыҡ.
Ошо хәтирәләрем алыҫта,бик алыҫта ,һағынып һөйләрлек матур әкиәт һымаҡ тороп ҡалдылар.Тылсым булып...
Быйылғы йәй мин тауҙарға йөрөүҙе бер кәсеп итеп алдым.
-Тауҙарҙы артылғанда ,,Бисмилла!",тип әйтеп мен,беҙҙең ата-олатайҙарҙың аҡ һөйәктәре ята бит унда!-Шәкирйән ҡоҙаға күптән тау ене ҡағылған.
-Ярай,тим,-тау үренә атлаған һайын,йөрәк күкрәкте йыртып сығып килгән һымаҡ.Тау баштарында әллә ниндәй тылсымдар бар ул!
Тауҙарҙың иң үренә менәм дә,тирә -яҡты күҙәтәм,сихри тынлыҡ.Ғорур тауҙарҙың тауышын тыңлайым!
Оҙаҡ,бик оҙаҡ ултырам.Устарымды һонған көйө,эсемдән генә, белгән доғаларымды ҡабатлайым:тыныслыҡ,ил башлыҡтарына үҙ-ара татыулыҡ,ямғырҙар тымып,ауыл халҡы малына бесән эшләп алһын,тип теләйем.
Бесән быйыл билбыуарҙан,хатта тау үрендә лә ишелеп ята,ә сәскәнең ниндәй генә төрө юҡ!Тик көнө генә бесән сабырлыҡ түгел.Ямғыр ҙа ямғыр.
Ҡасандыр сейә тиргән ,ҡолас ташлап бесән сапҡан ,тоҡлап баланын,күнәкләп ҡурай еләген,ҡарағатын тиргән,беҙҙең сәңгелдәр эленгән таллыҡтар үҫкән Ҡараһаҙға барып сыҡтым,сейәһе юҡ микән,тип Маһира тауына ла мендем.Ул бала саҡта бейек тау һымаҡ ине.Тәпәшәк кенә ул тау.Хас беҙ бала саҡтағы һымаҡ меңъяпрағы ла,әреме лә,ҡылғаны ла,гөлбаҙраны ла.
Ғәҙәттәгесә,тирә-йүндә тынлыҡ.Ҡушустарымды һоноп,доғалар ҡабатлайым.Ни ғиллә!
Һары ғына күбәләк елп итеп минең устарыма ҡунды.
Дежа вю!Был мәл ҡасандыр минең менән булды!
,,Хоҙайҙың ҡөҙрәте...Бынауы күбәләккә тиклем доға тыңлайым,тип,усыма ҡундысы!..Ниғмәт апа тауышы...Ә күбәләгем устарым эсендә бер әйләнде лә,елп итеп осоп китте!
Әйтәм бит!Тауҙарҙа тылсым бар!
Аяғүрә баҫам да,алыҫҡа,көнсығышҡа бағам:Ниғмәт апам менән Мәрйәм инәй йәшәгән яҡҡа.Улар күптән уҙҙылар инде ...Уларҙы ҡүрергә ,тип бер өй булып йыйылған ҡунаҡтар ҙа
юҡ,оләсәй,атай,әсәй.
Уларҙың мөләйем,алсаҡ йөҙҙәрен һаман хәтерләйем:ҡурайсыларҙы ла,бейеүселәрҙе лә,йыраусыларҙы ла,тып-тын тыңлаусыларҙы ла ...
,,Ирәндеккәй тауҙың ,ай башында
Үркәсләнеп ята Йәнгүҙәй.
Шунда ғына тыуҙым,шунда үҫтем
Йәнгүҙәйҙе күрмәй йән түҙмәй!"
Йәнгүҙәйгә барып етмәнем быйыл...Икенсе йыл,һау булһаҡ.
Әкиәттә генә тылсым булмай!Донъя тулы тылсым!Меңәрләгән сер һаҡлаған тауҙар,ямғыр,йәйғор,болоттар,минең усымдағы күбәләк ...һәм Ниғәмәт апаның тауышы.

С. Тамимдар.

ФОТО ИНТЕРНЕТТАН