Тәүбәгә килеү. Повесть. Дүртенсе киҫәк. Аҙағы. Хәйҙәр Тапаҡов.

Һуңғы осорҙа көнитмеше бер аҙ яйға һалынды һымаҡ, сөнки уны кәрәккән-кә­рәк­мә­гәндә борсоусы юҡ, хужа аҙна самаһы айыҡмайынса эсә. Бүлмәһенә бикләнгән дә их­а­таға сығ­ып та әйләнмәй. Ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа күҙгә салынған мәлдәрҙә лә тан­ыр­лыҡ түгел үҙен: сәстәр сыбыҡланып ял­быр­а­ған, быжыр йөҙ, итләс танау шешенгән, бы­лай ҙа ҡыҙғылт, ҡан һауған күҙҙәр тирә-яҡҡа аҡыл­дан яҙған кешеләй мәғәнәһеҙ ҡар­ай­ҙар. Иҫерткес эсемлектәрҙе уға хеҙмәтсеһе ташый. Тәүге осорҙа ул һирәк йөрөй ине эргәләге, тәүлек әйләнәһенә эшләгән супермаркетҡа, хәҙер йүгермәләүе йы­ш­айғандан-йышая бара. Өйәнәге көрсөккә терәлә бара, тимәк. 

Актрисаны таң менән ниндәйҙер иномарка килеп ала ла ул кискә ҡәҙәр ҡайҙалыр юғалып тора. Төн уртаһы ауғас ҡына теге машина коттедж ҡапҡаһы ауыҙына килеп тө­ртөлә. Шулай булғас башҡа маҙа­һы­ҙ­­лаусы юҡ. Ҡатынды бер нисә ир бер юлы оҙатырға киләләр ҙә бер урында өйкөлөшәләр, нимәлер хаҡында лауылдап һөйләшергә тотоналар, баштары осонда төтөн болото хасил итеп тәмәке борхоталар. Бер тапҡыр ярым-асыҡ ҡапҡанан шуны күреп ҡалды – теге ирҙәр ҡатынды уратып алып уны тартыныуһыҙ, оятһыҙ ҡапшайҙар, ирендәренән, муйынынан үбәләр, теге кинәнеүенә сыҙаша алмай шарҡылдап көлә. “Һин әсә түгел, өйөккән, арландар танһыҡлаған урам эте...” тип шыбыҙаны нәфрәтенә сыҙаша алмай. Ҡарсыҡ йорт эсенә ҡарауыл була ал­май, уның көнитмеше тар таш ҡап­­сыҡ менән сикләнгән. Ә теге хеҙмәтсе ир иҫәпкә бар һанға юҡ, ихатала тауыш-тын­һыҙ ҡыймылдаған шәүлә инде шунда, эт саҡырыуға оҡшаш саҡырыуға сабыулап килгән Фәриҙә һымаҡ. Йорттоң икенсе ҡатына тағы ла берәү күсенеп килде, ул - теге, актрисаның балаһын имеҙеүсе, ҙур кәүҙәле, тирмәндәй осалы, түштәре күлдәген йыртырҙай булып бытлыҡҡан утыҙ биш йәштәр самаһындағы Валентина исемле ҡатын. Ул тәү ос­раш­ҡандан уҡ уға оҡшаманы; башҡаларға түбәнһетеп мыҫ­ҡыллап ҡарай, өҙ­лөк­­һөҙ тәмә­ке борхота, өҫтәүенә фиғел-торошонан нин­дәйҙер күҙгә бәрелеп барма­ған эске әрпешлек аңҡый. Ҡатын баланы арлы-бирле имеҙә лә үҙ­енә тәғәйенләнгән бүл­мәгә инеп кара­уат­ында аунай, йә булмаһа көндәр буйы көҙгө ал­ды­нан китмәй биҙәнә-төҙәнә. Бүлмәһен йыйыш­тырыу хаҡында уйлап та ҡарамай, уны Шәүлә-Фәриҙәнең бурысы итеп ҡарай. Тәғәйен эшкә яллағандар икән, шуны ғына үтәй, башҡаһы уға ҡағылмай ҙа, кәрәк тә түгел. Исмаһам ҡулына гәзит-журнал, йә берәй китап алып ҡа­р­аш­тыр­һа­сы. Буш ваҡыт­ын телевизор ҡарап үткәрә, үҙе ише көндәр буйы түшәктә ау­на­ған, йорт төҙө­йөм, тип аҙапланған бул­ып көндәр буйы хәбәр бутҡаһы бешергән, бушты юҡҡа ауҙарған  йый­ын әтрә­гәләм­дәрҙе күҙәтә, уларға телефоны аша СМС-сәләмдәр оҙата. Бар белгәне шул.

Коттедждың коридорына инеп иҙәнде йыуа ғына башлағайны, бала мыжырға то­т­ондо. Бер аҙҙан мыжыу илауға ялғанды. Теге ҡатын сығып күренергә лә уйламай, мо­ғ­айын төнө буйы яратҡан тапшырыуын ҡараған да әле йоҡо һимертәлер, актрисаның ҡыҫҡа саҡырыуын аңдыған Фәриҙә лә күҙгә салынмаҫ мөйөшөнә боҫҡан.  Бала яр­һы­ғандан ярһый бара. Нимә эшләргә? Һыулы биҙрәһен, сепрәк беркетелгән һаплы ҡу­л­а­й­­ламаһын бер ситкә ҡуй­ҙы ла ары ни ҡылырға белмәй урынында тапанды. Әллә әүрәтеп ҡарарғамы? Теге  йыбытҡыға инеп әйтһә лә ул ҡымғырлап сыҡҡансы әллә күп­­ме ваҡыт үтер. Шул мәл уның уйын ҡеүәт­лә­гәндәй ҡарсыҡтың бүлмәһенән өҙ­ә­л­ә­н­гән ҡысҡырыу ишетелде:

- Һеҙҙең эсегеҙҙә йәнегеҙ бармы, Валентина, Фәриҙә, тынысландырығыҙ шуны! – Билдәле был йортта фарман биреүсе ике генә кеше – Фома ла Актриса, ә ҡарсыҡтың өндәшеүен береһе лә ҡолағына элмәй.

Һаҡ ҡына бүлмә ишеген асып инде, ҡыйыуһыҙ атлап бәүелтмәле карауатҡа яҡынланы. Ба­­­ла күҙҙәрен йомоп, тешһеҙ ауыҙын ҙур асып аҡыра ғына. Ипле генә үрелеп уны ҡу­л­­ы­на алды. Бала бер мәлгә генә һағайып ҡалды ла ары теләгәнен ала алмағас яр һала би­р­ҙе, бәүелтеүгә генә бөрхәтһенмәй. Нимәлер урларға йыйын­ғандай ян-яғына ҡарап ал­­ды, ҡабаланып күлдәк иҙеүен ысҡындырғас имсәген баланың ауыҙына ҡаптырҙы. Ба­ла ҡомһоҙланып имергә тотондо. Уның тәненән ошоға тиклем кисермәгән илаһи ләз­зәт йүгереп үтте лә тотош тәнен ялманы. Әйтерһең уның кәүҙәһе тотошлайы менән уймаҡтай, йы­лымыс сөңгөлгә сумған да илаһи бишектә бәүелә. Бына нисегерәк икән ул бала имеҙеү! Ошоғаса татып ҡарамаған ләззәтле Хоҙай бүләге! Күҙҙәрен йомдо ла биниһая ваҡыт шулай бәү­елеп, онотолоп торҙо. Көтөлмәгән, ҡырағай тауыш һиҫ­кән­дереп ебәр­ҙе:

- Һеҙ нимә эшләйһегеҙ?!

Ҡайырылды һәм юғалды ла ҡалды, ишек ауыҙында баланың әсәһе тора ине. Был ваҡытта ҡайтмай торғайны ла баһа. Актриса ҡойондай өйөрөлөп килде лә балаһын тартып алды, күкрәгенә ҡыҫты, уҡтай тырпайған, яһалма керпектәрен сәнсеп, матур күҙҙәрен зәһәрләндереп уҫал ыҫылданы:

- Бар сыҡ, нишләп бында индең?!

- Балағыҙ илағанға тынысланырырға тип ингәйнем дә...

- Төп бурысың бит көсөктәр бағыу һәм имеҙеү. Бүлмәне һаҫыт­ма, һинән һыҡра,  эт еҫе килә! Бысраҡ еленеңде балаға ҡап­тырҙыңмы, шаҡшы! Вон!

Бындай уҡ мыҫҡыллауҙы көтмәгәйне, мейеһенә ҡайнар ҡан бәрҙе, тәнен өш-өгәндәгеләй ҡалтырау ҡалсылдатты. Ҡайтарып уҫал яуаплар ине, көнө көнлөктә, йәнә ауыҙы кипкәнлектән  теле аңҡауына йә­беш­кән. Ул һеңгәҙәүен көскә еңеп ишек яғына тән­те­рәк­ләне лә коридорға сыҡҡас быуын­һыҙланып иҙәнгә сүкте. Күпме шулай ҡыял­ған­дыр,  кү­р­еп-күҙәтеп торған, тиерһең, ҡырыҫ ҡарсыҡ тауышы уны үҙенә саҡырҙы:

- Һиңә әйтәм, кер бында!

Инде лә көскә ҡыймылдап түргә үтте, карауат ҡырына һаҡты, йөҙөн ҡушусланы. Оҙаҡ ултырҙы онотолоп. Ҡарсыҡ та таш һындай һуҙылған, әйтерһең инеүсене абай­ла­маған да. Бер аҙҙан ул үҙ алдына һөйләнгәндәй әйтте:

- Хоҙай Тәғәләнән ҡурҡыу бөттө хәҙер, кешене йәберләү бер ни тормай, хатта го­наһҡа ла иҫәпләнмәй. - Ул көн дә әйткән “арыным” һүҙен ҡабатланы ла йөҙөндә хәс­рәт сағылдырып баяғы ҡырыҫлығында һораны:

- Теге һепертке ҡайтҡан икән, нишләптер был юлы иртәләгән, ата эттәрҙе эйәрткән йөрөмтәл сәүектәй төн уртаһында ғына күренә ине лә баһа.

- Ҡайтты шул.

- Ҡыуылып сыҡтыңмы?

- Эйе.

- Беләһеңме, өйҙө ни өсөн ташлап китәләр? - Көтә бирҙе лә үҙе яуап бирҙе. - Ҡотһоҙлоҡтан биҙеп, һалҡындан ҡасып  китә әҙәм балаһы.

- Беҙҙең өй йылы ине. - Ҡабаланып бүлдерҙе.

- Ышанам.

- Ҡартатайым, өләсәйем тәрбиәһендә үҫтем, һәйбәт кешеләр улар.

- Ә әсәйең?

- Мине тыуҙырған да ҡайҙалыр сығып киткән, башҡаса ҡайтып күренмәне.

- Ул саҡта һин йәнеңә оялаған боҙ һалҡынлығын иретергә, күңелеңдәге бушлыҡты тултырырға теләп ҡа­с­ҡанһың. Йорттан ҡасыу менән генә үҙеңдән-үҙең ҡасыу мөмкин түгел. Бына беҙҙең йортта ла ҡот юҡ, байлыҡ күп, әммә  уға тамсы ла мәғәнә һәм ырыҫ ҡун­маған. Һап-һау йөрөгән еренән өлкән киленем беҙҙе мәңгегә ташлап китте. Һәйбәт кеше ине ул, быныһын ысын күңелдән әйтәм, ихлас, эшсән, ярҙамсыл, яҡын туғандары булмағанлыҡтан миңә әсәй, тип кенә өндәште. Ул яман шештән ауырып йығылғас минең ише япа-яңғыҙы ҡалды. Эргәһенә минән башҡа инеп сығыусы ла булманы шикелле, ятты шулай һуңғы көнөнә саҡлы тотонолоуы үткән әйберҙәй. Стенаға йәбешеп, ауырлыҡ менән барып хәлен белгән булам, ныҡлап ярҙамлашыр инем, күреп тораһың, түшәккә ҡаҙаҡланғанмын. Улымдың көн итеүе билдәле, шул эттәр талаштырыуҙан бушамай, йә башын ҡалҡытмаҫлыҡ кимәлдә эскегә һабыша. Ейәнем бизнес һылтауы менән ҡайтып күренмәй ситтә аҙып-туҙып йөрөй, хатта әсәһен ерләргә ҡайтып ураманы, курьер аша венок ебәргән булған, белекһеҙ. Веноктамы ни инде эш?! Бынау килен ишараты бәхетте ҡыҫыр ялтырауыҡтан эҙләй, кем етте шуның менән һөйрәлеп йөрөп уйнаш итә. Ба­ла­һы ла ана шул гөнаһ эҙемтәһе шикелле.

- Надежда Александровна, - тәүге тапҡыр яҡын итеп мөрәжәғәт итте, - нимә ул бәхет?

- Был тормошта кемгә лә кәрәк икәнһең, тимәк һин бәхетле кеше. Кәрәге, хәжәте ҡалма­ғандар китә, үҙ теләктәре менән китә, ҡасып китә. Иҫке-моҫҡоно ла хәжәте ҡалмаһа артыҡ әйберҙәй сығарып ырғыталар. Кәрәкһеҙҙәр, артыҡтар өсөн үлем дә бәхет иҫәпләнә, бына был әйткәнем иң әүәл үҙемә төбәлгән. Үткәндә ҡыуып сығарғаным өсөн кисер.

- Зарар юҡ, Надежда Александровна, үпкәләргә урын юҡ, мин бары – ялланған хеҙмәтсе генә.

Ҡарсыҡ төҫһөҙ күҙҙәрен түшәмгә терәп ята биргәс дауам итте:

- Хоҙай алмай бит йәнемде, рәхмәтле генә булыр ин­ем. Нимәләр генә күрмәнем үҙ ғүмеремдә, нимәләр генә кисермәнем. Ленинградтағы 400 көнгә һуҙылған, милли­о­н­­лаған кешенең ғүмерен ҡыйған аслыҡтан тороп ҡал­дым, еңеү шатлы­ғы­на ти­ле­ләй илереп ҡыуандым. Ғазап сикмәгән, ят ҡайғыны үҙене­келәй күреп йөрәге аша үт­кәр­мә­гән кеше генә шатлыҡ-ҡыуаныстың ҡәҙерен, баһаһын бел­мәй. Был ерҙә бер быуат­ҡа яҡ­ын ғүмер һөрҙөм, миңә ҡалһа әллә нисә кешенең ғүмер­ен бер миңә генә биреп ҡуйғандар төҫлө. Аҡланым микән шул йәшәүемде, файҙа­һыҙға сарыф­ла­май тотондом ми­кән, өлө­ш­ө­мә төшкән көмөштө? Белмәйем. - Ҡарсыҡ арыны ши­кел­ле, теле көр­мә­лә төшкәс өн­д­ә­ш­­мәй ятты, ауырлыҡ менән үрелеп стакан­ға ми­нераль һыу сайпылтып ирендәрен сы­л­атты. Шунан һүрәнке ҡарашын теремек­лән­дер­ҙе. - Был ҡарсыҡтың улы кемгә оҡ­шап шулай ибәтәйһеҙ, ҡаты бәғерле икән, тип аптырай­һың­дыр, бәлки. Урынлы уй­лай­һың. Ҡатылыҡ, ҡанһыҙлыҡ ҡайҙан килә тор­ған­дыр. Ми­ңә ҡалһа - ей­гән ри­зыҡ­тан. Был - шәхси фекерем. Хәләл күкрәк һөтөн им­еп үҫкән бала аяулы, кешелекле бул­ып үҫә. Ышан әйткәндәремә. Улым күкрәк һөтөмдө иммәне, тип әйтмәйем.  Ул, беҙ тел­әп, көт­өп алған ғәзизебеҙ. Әм­мә уның ҡанында  эт рухының ҡат­наш­маһы бар. Шуғалырмы ул кешеләргә ҡараған­да эттәргә яҡыныраҡ, эт үрсетә, эт ғәме, бурҙайҙар хәстәре менән йәшәй. Тик был мал йәнле тигән һүҙ түгел әле, мал йәнлеләр миһырбанлыраҡ булалар, ә был баш­ҡа­са­раҡ…

Ирем дә, үҙем дә Ленинградта тыуғанбыҙ, бер ишек алдында үҫтек, йәшлек йылда­­р­­­ыбыҙ шул данлы ҡалала үтте. Тыуған ҡаламды бер ҙә генә күргем килмәй. Бе­л­­ә­һеңме ни өсөн? Заманында беҙҙең өсөн ҡәҙерле Ленинградтан киттем, инде килеп минең өсөн ят исемле Са­н­к­т-Петербургҡа ҡайтып инәйемме? Ҙурлығы, халҡының күплеге яғынан Мәскәүҙән ҡала икенсе ҡала иҫәпләнгән Ленинград Ер шары картаһынан юйылған, исемен генә түгел үткәнен, хәҙергеһен, киләсәген юғалтҡан ҡалаға әүерелде, уның хаҡында бөгөн “город, которого нет”, тип йырлайҙар. Ғәфү ит, ситләшә лә китәм. Ирем юғары белем ал­ып за­водта баш инженер вази­фа­һында эшләне, мин уҡытыусы һөнәрен һайлан­ым. Утыҙ­ын­сы йылдар аҙағында өйлә­нештек. Улыбыҙ тыуҙы. Һуғыш башланғас та ир­ем­де фр­онтҡа ал­­дылар, дөрөҫөрәге үҙе теләп китте. Тиҙҙән хәб­әрһеҙ юғалды, тигән ҡара ҡағыҙы ғына килде. Беҙ улым ме­н­ән Ле­­­­нинградта тороп ҡал­дыҡ. Оҙаҡламай үлемесле блокада башланды. Өҫкә көнө-тө­­нө сна­р­­­ядтар, бомбалар яуа, өҫтә­үенә үҙәккә үтерлек һалҡын. Тотош ҡала боҙҙан ғына әүәл­әнгән төҫлө, шулай булмай тағы, йылытылмаған таш ҡапсыҡта ҡыш сығып ҡа­ра! Һуң­ғы сиктә уныһына ла сыҙарға мөмкин, әммә ас­лыҡ үҙәккә үтә.  Көн һайын ус яҫы­л­­ыҡ ҡына ик­мәк би­рә­ләр. Уны икмәк тип тә атап бул­маҫ ине: он, кө­­р­пә, бысҡы табы, ре­­зина киҫәктәре, тағы әллә нимәләр болғанған нәмә шунда. Икмәк һынығын һынды­р­айым, тиһәң резина киҫәгенә оҡшап  бө­гө­л­өп тора, уны ҡабат-ҡабат сәй­нәп көс­лөк ме­­нән йотоп ебәрәһең. Шөкөрана ҡылыр ин­ек тә, уныһы ла юҡ бит әле. Лен­ин­градта бөгөн блокада икмәген музейға һалып ҡуйғандар, тип ишеттем, аҡыл­лыға ишара, ти­г­ән­дәй, фәһем алһындар, уйланһындар өсөн эшләнгәндер инде был эш. Бер барып кү­р­­әһе ине күңелемә яҡын ҡаланы, ҡулыма алып ҡарарға ине шул икмәк киҫәген. Күп­ме кешене үлемдән аралап ҡалды блокада икмәге!  Һуңға та­б­ан ҡа­ла­ла бесәй, эт­тәр ҙә кү­ҙ­­­гә салынмай баш­ла­ны, ке­шеләр улар­ҙы ашар сиккә барып етте. Үлмәһә үлмәй икән әҙ­­әм ти­гә­нең, иҫән ҡалдыҡ. Улым да, үҙем дә. Ә бит яҡ­ын­дарыбыҙ ҡырғын тей­гән­дәй ҡы­­рылды: ҡай­н­ым-ҡәй­нәм, атайым-әсәйем, һеңле­лә­р­ем. Блокада ҡулса­һы өҙөлгәс көн ит­­еү сағыш­тырмаса арыулана төштө. Мин мәктәптә балалар уҡ­ы­тырға кер­еш­т­ем, ҡа­л­дырыр кешем булмағас улымды фати­р­ға бикләп ки­тәм. Йәй еткәс ишеккә йо­ҙ­аҡ һа­л­маным, ҡаҡ фатирҙы бикләүҙән ни фәтеүә. Үҙ көнөн үҙе күрә малай­ым, тиҫ­т­е­р­ҙәре менән уйнай. Тыйнаҡ, әҙ­әп­ле, тың­ла­у­лы бала ине ул. Бер саҡ уның ҡылы­ғы­ның үҙ­­гәреүен һиҙҙем: йом­оҡҡа әү­ер­елде, һүҙ ҡушһаң тупаҫ яуап бирә лә мөйөшкә те­к­­ә­­лә. Ерле-юҡҡа тиҫкәреләнә, сәбәп­һеҙгә мы­жый. Баштараҡ сәйер холҡона артыҡлап иғ­ти­бар бир­мәнем. Ни тиһәң дә көндәр буйы яңғыҙы ҡала бит, урам йо­ғ­о­нтоһо ла бар­­­ҙыр, тип уйланым. Шулай ҙа бер көн эштән аҙға ғы­на бушап торған арала өйгә ҡайт­­­тым да уны тәҙрә аша күҙәтергә ке­р­ештем: кемдәр менән аралаша был, үҙен нисе­герәк тота. Ул ишек алдына сыҡты ла урынында тапана биргәс алан-йо­лан ҡаранып бер яҡ ситкә китте. Мин дә ҡы­ҙ­ыҡ­һындым, ҡайҙа, кемгә бара был? Тиҙ генә кейендем дә те­ге­нең артынан төш­төм. Ул күп тә бар­ма­ны, емерек, таш­лан­дыҡ йор­т­ҡа ҡайырылды ла юҡ­ҡа сыҡ­ты. Инер ҙә сы­ғыр, тип көтһәм дә сыҡмай ҙа сыҡмай. Һип­һенә-һипһенә ярым ҡа­раң­­ғы йорт­тоң эсенә ин­дем, кирбес өйөмдәре, та­ғы әллә ни­мә­ләр сәсрәп ят­ҡан коридор буй­лап, бүлмәләрҙе теү­әл­ләп, ул­ымды эҙ­ләр­гә ке­р­еш­тем. Кү­р­ен­мәй. Ап­ты­рағас һаҡ ҡы­­на тауыш бирҙем: “Улым, һин ҡай­­ҙа?..” Та­у­ыш-тын юҡ. Тағы ҡа­б­ат­ла­ным да си­р­­ат­та­ғы бүл­мәгә бор­ол­­­дом һәм эт ырыл­дауына тертләп кит­тем. Бер аҙҙан күҙҙәрем ҡа­р­аң­­ғы­ға өйрәнгәс эскә ҡараным. Мөй­өш­тәге алам-һөләм өй­ө­м­өн­дә йөндә­ре ойошоп тәненә һылашҡан бурҙай  һөткә тул­ыш­ҡан им­сәк­ле ҡорһағын өҫ яҡҡа ҡа­л­ҡ­ытҡан да йөгөнөкләп туңҡайған улымды ҡосағына алып тартыныуһыҙ имеҙеп ята. Ошоноса мәх­шәр­ҙә эт нисек тере ҡалған­дыр, әҙәм зат­ы­нан булған йәнде ҡай­һы­лайт­ып үҙенә ҡабул иткән­дер, бер Хоҙай белә. Бурҙайҙың улымды ҡаршы­лыҡ­һыҙ ҡабул ит­еүенә ҡар­ағанда тәүге тапҡыр эшлән­мәй был эш. Ә ма­лайым һуң? Моға­йын уны был аҙымға шул ҡәһәрле аслыҡ этәргән­дер. Шун­да уҡ тағы ла ике көс­өк ауа-түнә йөрөп ята. Эт яҡынлауымды күргәс мөйөшкә һы­р­ынды ла уҫа­л, янаулы ыр­ыл­даны. Улым да мине күргәс тороп ултырҙы, һөт сәсрәгән ауыҙын ең һырты менән һыпырҙы. Әммә то­роп эр­гәмә кил­ер­гә уйламай ҙа. “Кил ҡайтайыҡ”, тип ҡулым­ды һо­­н­­оуым бул­ды, те­­ге эт йо­м­­ғаҡ­тай йомар­ланып, уҡ­тай  атылып таш­ланды ла белә­гемә тештә­рен бат­ырҙы. Ау­ыртыу­ға сыҙамай ҡы­рағай та­у­­ыш менән ҡысҡырып ебәрҙем. Эт­тең беләгемде ҡар­маған ҡап­ҡандай эйәктәре ыс­ҡын­ды­рырға уй­ла­май ҙа. Ярҙам һорап тағы ҡыс­ҡыр­­ҙым, тағы. Шунан ебәрмәҫ өсөн йәбешкән этте һөй­рәп тышҡа, яҡ­ты­ға тән­те­рә­к­ләнем. Минең яр­ҙамға саҡ­ыр­ыу­ымды ишетеп килеп еткән патрулдәге һалдат билендәге кинжалы менән киҙәнеп эткә ҡаҙаны ла бил ҡайышын ыс­ҡындырып ҡан ур­ғылған бе­ләгемде һыҡтыр­ҙы. Ыңғыраша-ың­ғыраша әйтә һал­дым: “Те­ген­дә, эстә, минең ул­ым…” Һалдат йорт эсенә инеп юғ­ал­ған арала эткә ҡаран­ым, уның йәшәү нуры ҡайта башлаған күҙҙәре миңә нәфрәт менән тө­б­әл­гәйнеләр. Бер аҙҙан көсөктәрҙе тотоп ки­леп сыҡ­ҡан һалдат те­ге­ләрҙе  көс менән стенаға бәрҙе. Саңҡылдарға ла өлгөрмәй йән бирҙе мәхлүктәр. Арттан юр­­ға­лап эйәр­гән малайым эргәмә киләһе урынға үлгән эт­те, кө­сөктәрҙе йәлләп сеңләп ил­ар­ға тот­он­до.

Яра оҙаҡ төҙәлмәй яфаланы. Төҙәлһә лә был ваҡиға ҡурҡыныс төш һымаҡ оно­т­о­л­ма­ны, ваҡыт-ваҡыт иҫләтеп торҙо, әйтеп үткәнемсә эҙһеҙ ҙә үтмәгән икән. Һөй­лә­гән­ем­де әкиәт итеп ҡабул итмә. Был улымдың насар ҡылыҡтарын аҡларға тыры­шып сы­ға­р­ған, фантазияға тартым хикәйәт кенәлер, бәлки. Ә йейгән ризыҡтың кеше фиғеленә йоғонто яһауы хаҡында ошо һиңә һөйләгән хәлде аныҡламай ғына киленемә еткергәйнем. Ул шуға бала имеҙеүсене оҙаҡ эҙләне. Был тапҡанын да әйтер инем, ташҡа үлсәйем. Һин мине тыңлай­һыңмы, бал­ам?

- Эйе тыңлайым.

- Тыңлаһаң әйтерем шул, кит һин был йорттан. Ҡайтырлыҡ аҡса хәстәр­лә­мәһәң, бына ошоно ал. - Ул яҫтыҡ аҫтына ҡулын тығып төргәк килтереп сығарҙы ла аҡса иҫәпләне. - Биргәнем артығы менән етер. Кешегә бәләмде һалып өй­рән­мә­гән­мен, быларҙы гүр саҙаҡаһына, тип төйнәгәйнем дә, үлемде саҡҡа ғына кисектереп торорға тура килер. Тик, үтенәм, һуңлап ҡуйма, кит. Беҙ бит кешеләр, шуны онотма, кеше генә түгел, ҡатын-ҡыҙ, быуындар сылбырын киләсәк менән тоташтырыусы һәм бәйләүсе изге зат. Хәләл һөтөбөҙ менән йырт­ҡыстарҙы түгел, үҙ балаларыбыҙҙы имеҙергә бурыс­лыбыҙ. Беҙ кешеләр, балам!

- Мин һеҙҙе тулыһы менән аңланым, Надежда Александровна!

    Ә ул өҙәрем сәфәрҙә йөрөп талсыҡҡан кешеләй йоҡа усы менән балауыҙ төҫөн алған маңлайын һыпырҙы ла ғәҙәтенә ингән һүҙҙәрҙе ҡабатланы:

- Ә хәҙер, сыҡ, арыным.

Ярты төн ауышҡан. Күҙҙәренә тамсы ла йоҡо ҡунмай. Түшәмгә, би­л­дәһеҙлеккә төбәлгән. Иҙәндә бөгөн кис имеҙелмәгән көсөктәр тамаҡ һорап сыйнап, үр­һә­ләнеп улай-былай йүгерешәләр. Ҡарсыҡтың әйткәндәренән аҙаҡ көсөктәргә яҡы­н­л­ай ҙа ул­а­р­ҙы ҡулына ала ла алмай. Өшөгәндәй түшәгендә йомарланды. Хас та әсә ҡа­рын­ында ятҡан сабый инде. Теге саҡ табип нимә тигәйне әле: «Бала ҡарында бар­ы­һын белеп, тойоп ята. Әгәр ул үҙенең кәрәкһеҙлеген, артыҡлығын тойһа тынысһыҙ­ланыр­ға тото­на.» Ә ул икһеҙ-сикһеҙ йыһан ҡарынында йомарланған йән әле­ге мәлдә кемгәлер кәр­әк­ме, ҡәҙерлеме, танһыҡмы? Юҡ! Ул хайуан кимәленә төш­ө­р­өлгән, кәм­һен­гән, кәм­һе­тел­гән артыҡ кеше. Күп аҡса эшләргә, әҙәмсә көн итергә тырышып ниндәй көнгә төштө! Ары былай йәшәргә ярамай! Ярамай! Усына яңыраҡ һатып ал­ған телефонын ҡыҫ­ты. Кәрәкме икән уға телефон? Алғанына бөгөн нисәнсе көн, кем­гә­лер шыл­ты­рат­ҡаны һәм уға шылты­рат­ҡан­дары юҡ. Мөҙәрис тә онотто шикелле уның донъяла барлығын. Онотолғас башҡаларға кәрәге бөтә бара,  кешеләр до­нъя­һынан алыҫлаша, ти­м­­әк. Әллә тоторға ла өйҙәренә шыл­ты­ра­т­ыр­ға микән? Ол­ә­сә­һенең, ҡартатаһының хә­лен белһә күңел көйөгө баҫылыр ине. Тик нимә тиер? Рән­йе­т­ерлек һүҙҙәр әйтеп сығып китте бит.

Шул мәл күҙҙәрен сағылдырып ут ҡабынды. Тертләп ҡалҡты ла одеалы менән тә­н­ен ҡаплап инеү яғына төбәлде. Унда тере ҡарасҡылай ишек яңағына һөйәлеп лая­ҡыл иҫерек хужа тора. Ул алға аҙымланы ла тигеҙлеген һаҡларға теләп ҡулдарын йәй­ҙе, шунан  футболкаһын ҡалҡытып йөнтәҫ эсен тырнағас һалынҡы башын ҡал­ҡы­т­ып, ҡан һауған күҙҙәренең ағын әйләндереп иләмһеҙ йылмайҙы:

- Сюрприз, был мин, һинең непосредственный хужаң! Хәлеңде белергә, тип килдем. Нисек йәшәп ята икән имеҙеүсе, мәйтәм. Насар түгелдер, эш хаҡын ваҡытында, һуңлатмай, ғәҙел түләйем. Бурыслы булып өйрәнмәгәнмен. Кемдәрҙер бурыслы, минең генә бер кемгә лә бирә­сә­гем, бурыстарым да юҡ. Бөгөн, хатта хәҙер үлһәм дә башҡалар алдында намыҫым таҙа. Ә бит кешенең үҙе­нән аҙаҡ эшләнмәгән өс көнлөк эше ҡала тиҙәр. Ә мин барыһын да те­ү­әлләп бөтөр­ҙөм, үәт! Туҡта, туҡта! Һин нишләп ҡушылған эшеңде үтәмәйһең? - Ул иҙәндә туң­ҡаң­ла­ған көсөктәрҙе күргәс йөҙөндәге йылмайыу һыпырып алғандай юҡҡа сыҡты. - Көсөктәр имеҙелмәгән бит? Улар ас! Мин һиңә ни өсөн аҡса түләй ти­һең! - Ул кинәт алға ташланды, одеялды ситкә атып бәреп, күкрәксәне матҡып ситкә ырғытты ла сәстәренән һөйрәп уны иҙәнгә быраҡтырҙы. - Имеҙ көсөктәрҙе, кән­тәй!

Карауат яңағына эләгеп сикәһе һыҙырылды, терһәге ҡаҡ иҙән таҡ­та­һы­на бәрелеп шаңҡыны. Ауыртыуҙы еңеп кире аяғына баҫты ла ишек яғында­ғы мө­й­өшкә һырынды. Хужа ҡамап ҡыҫырыҡлағандай ҡоласын йәйеп килде лә аң­ғар­маҫ­­тан киҫкен хәрәкәтләнеп эсенә һуҡты. Һеңгәҙәткес ауыртыу бер мәлгә генә аңын юй­ҙырҙы. Ул бөгө­лөп тө­ш­тө, тубыҡланды шунан иҙәнгә ҡоланы. Шуны ғына көткән ас көс­өк­тәр уға таш­­ланды.

Ху­жа карауатҡа ултырып йәйелде лә күптән күҙәтмәгән танһыҡ тамашаһын кинәнеп ҡарай башланы.

Мейеһен ҡарсыҡтың әйткәндәре тетрәтте: ”Беҙ кешеләр, балам, шуны онотма! Беҙ йыртҡысты түгел әҙәм балаһын имеҙергә бурыслы, Хоҙай Тәғәлә беҙҙе шуның өс­өн яратҡан!” Ул асыу менән имсәктәренә һөлөктәй йәбешкән көсөктәрҙе алып ситкә ыр­ғытты ла ҡырағай кейектәй ынтылып өҫтәлдә ятҡан бысаҡты эләктерҙе: - Яҡынлап ҡына ҡара, хәҙер йәнеңде алам! Мин кәнтәй түгел, ҡатын-ҡыҙ, шу­ны онотма! Бар сыҡ, башҡаса, рөхсәтемдән тыш бында инеп йөрөйһө булма! - Шу­л­ай тине лә үҙендә аңлата алмаҫлыҡ еңеллек һиҙҙе, күңелендәге, теге, уны өҙлөкһөҙ түб­ән­селеккә ҡотортҡан шәүлә-йән ҡай­ҙа­лыр сығып осҡайны, был һүҙҙәр таҙарыныу ки­с­­ергән күңеленән урғып сыҡтылар.

Көтөлмәгән хәлдән шөрләй төшкән хужа телдән ҡалды башта, шунан стена ҡы­р­ла­тып барып ишек төбөнә еткәс көслөк менән асыуын йотоп әйтте:

- Һинең менән иртәгә һөйләшермен, понятно?

- Беҙҙең һөйләшер-килешеребеҙ юҡ.

- Еще бында, рәхмәт әйтәһе урынға… - тик ир күнегелгән “кәнтәй” һүҙен ысҡындырманы был юлы.

Бер аҙҙан тыштағы иҫерек, иләмһеҙ йыр бүлмәгә үтеп инде:

                                        Человек собаке друг.

                                        Это знает все вокруг.

                                        Понятно всем, как дважды два –

                                        Нет добрее существа...

- Белка, дорогая, единственная моя, кил әле бында, маһ-маһ! Где ты затаилась, спряталась?! Караулишь каждый мой шаг, хочешь отомстить, не получится, потому что кормлю тебя, я твой непосредственный хозяин!

Иртәнсәк илаш-ҡысҡырышҡа һиҫкәнеп уянып китте. Тиҙ генә кейенә һалды ла иш­ек алдына сыҡты. Баланы имеҙеүсе Валентина, хеҙмәтсе Фәриҙә, актриса Наталья төп өйҙөң күтәрмәһенә баҫҡан­дар ҙа ҡулдары менән кәүҙәләрен ҡосоп ҡоттары осҡан йөҙ менән келәттәр теҙ­мә­һе эргә­һендәге эт ояһының алдына текәлгәндәр. Унда ҡоласын йәйеп салҡан йығылған хужа ята. Муйыны тап­ҡырында ашъяулыҡ ҙурлыҡ ҡан йәйелгән.

Был ҡот осҡос күренештән юғалып ҡалғанға үҙенең ни ҡылғанын да аң­ға­рмай ҡул аяҡтары ян-яҡҡа тырпыраған мәйет эргәһенә яҡынланы. Асыҡ алһыу ҡан табы шу­лай уҡ аҡ футбол­ка­ны тотошлайы менән ҡыҙыл төҫкә мансыған, сал сәстәргә яғы­л­ған. Ваҡ бураҙналар булып ҡартлыҡ һырҙары сыбарлаған йөҙ ҡағыҙҙай ағарған, хатта  ҡан һауған күҙҙәр күкшел­ләнеп, сафланып киткәндәр төҫлө, улар баш осондағы төпһөҙ зәңгәр күккә ас­ыу­лы түгел, был ниндәй көт­өлмәгән хәл булды әле, тигәндәй аптырап, һораулы ҡарайҙар. Йомро баш артҡа таш­лан­ғанғамы дүрткел эйәк  юғарыға ҡалҡҡан, муйын тап­ҡы­р­ын­да тәрән яра эҙе ярылып күренә. Ярылып ҡына ҡалмай,  сәйнәп өҙөлгән ҡурылдай ағарып өңөрәйгән. Теге өнһөҙ хеҙмәтсе ултырғыс ҡуйып хужаның баш осонда улты­ра. Уның битлеккә тар­тым, хистәр ҡунмаған йөҙө тыныс, хатта ҡайһылыр кимәлдә битараф. Ситтән ҡар­а­ғанда ул мәйеттең күҙҙәрен суҡырға йыйынып уңайлы мәлде аң­­дыған ҡоҙғондо хәт­ер­ләтә. “Үлгәндәрҙең күҙҙәрен йомдоралар ҙа баһа, бынау телһеҙ шул йоланы ла бел­мәй­ме икән ни!” Ары мейеһен ҡурҡыныс уй ярып үтте: “Белка ба­­­шыңа еткән бит һинең, ул үсен алған!” Ысынлап та гел ояһы аяуыҙында ятҡан эт ҡайҙалыр юҡҡа сыҡҡайны. Бә­л­ки ул ҡурҡышынан өңө төбөнә йәшенгәндер. Ҡарашын юғарыға күсер­гәй­не ҡарсыҡ ятҡан бүлмә тәҙрәһендә таныш һын­ды шәй­лә­не. Китсе, ошоғаса түшәк­тәге хә­р­әкәтһеҙ ауырыу аяғына баҫһын сәле! Ҡарсыҡ сар­ға­ланмай ҙа, сәбәләнмәй ҙә, таш балбалдай ҡатҡан да улына төбәлгән. Ҡарашында һыҙланыу һәм тәрән хәсрәт. Яҙмыш сығарған хөкөмдө алдан белгән, уны кисереп күп тапҡырҙар кү­ңе­ле аша үткәр­гән кеше генә шулай ҡарай алалыр, моғайын.

Кис еткәс тупһа ауыҙына ултырҙы ла ҡартатаһының телефон номерын йый­ҙы. Ул нишләптер яуап бирмәй. Бер аҙҙан сымдың теге осонда оләсәһенең хәлһеҙ тауышы ишетелде:

- Тыңлайым, кем әле һеҙ?

- Оләсәй… был мин шылтыратам…

Теге оста ҡыуаныслы ауаз яңғыраны:

- Балам, бәпесем, һинме был? Алланың ҡөҙрәте, табылдың бит. Әйтә һал, ҡай­ҙа­һың? Ә мин әллә нимәләр уйлап бөттөм.

- Минең өсөн борсолмағыҙ. Уйлап бөттөм, тиһең, ә… ҡартатайым ҡайҙа?

- Ул гүр эйәһе инде балам. Теге һин ебәргән аҡсаға уға матур итеп аҡ таштан ҡәбер ташы эшләтеп ҡуйҙым, тормошо төҫһөҙ булһа ла аҡ таш аҫтында ятһын, ул уға лайыҡ. Миңә лә уның артынан ҡалмай эйәрергә ине лә бит, һине кемгә ҡалдырам тағы? - Яҙмышына үҙе генә хужа кешеләй өҫтәне. - Шуға кисек­тер­ҙем әжәлде!

Ары ни әйтергә белмәгәнгә биниһая ваҡыт өндәшмәне лә ғәйебен танығ­ан­­дай  әйтте:

- Ғәфү ит, оләсәй… Йыраҡта, бик йыраҡтамын.  Әгәр риза булһаң, ҡайт­ам…  Тәүбәгә килдем, аңланым, миңә бары һеҙ генә кәрәкһегеҙ…

- Нишләп кенә риза булмайым ти, ҡайт, көтәм. Ҡайтыуыңа бәлеш бешереп ҡу­й­ырмын.  Яратҡан бәлешеңде.

– Рәхмәт… Ял көнө иртәнсәк подъезд ауыҙына сыҡ әле, тотонғосто ҡыуалатып, баҫҡыстарҙы теүәлләп, бик ҡыйын булһа ла. Унда бер егет баҫып торор. Исеме Мөҙәрис. Уға минән сәләм әйт, Дилемма оҙаҡламай ҡайта, тип өмөтләндер...

- Мөҙристе белә инек беҙ.

- Нисек?

- Һин киткәс ул беҙгә килеп йөрөнө бит, аҙна һайын, ял көнө...

- Белә инек, тинең тағы?

- Һуңғы килгәнендә ныҡ ҡына һуҡмыш ине. Ҡартатайың гүр эйәһе булғас минең менән нимә хаҡында һөйләшһен инде, әҙерәк ултыра бирҙе лә һаубуллашып ҡайтып китте. Төшкә яҡын Настёна инәйең килеп инде. Теге, бөгөн һеҙҙән сыҡҡан егетте беҙҙең йорт эргәһендә машина бәреп китте!” ти. Әйткәндәй, ул көнө ҡартатайыңдың етеһе ине, ә Настёна инәйең теүәл ҡырҡынсы көнөндә китте, бер кемгә лә бәләһен һалмай тыныс ҡына китте. Ни хәл итәһең, арты хәйерһеҙ булып сыҡты ҡартатайыңдың үҙе артынан ике мәйетте һөйрәне инде. Беҙҙә ошондайыраҡ күңелһеҙ хәлдәр.

    Көтмәгәндә тәне тапма тотҡандай дерелдәргә тотондо, шулай булһа ла һуңғы көсөн йыйып шыбырҙаны:

- Тағы бер үтенесемде, үтә зинһар.

- Әйт кенә.

- Йорттан алыҫ сығып йөрөгәнең юҡ бит әле, хатта фатир эсендә ауырлыҡ менән ҡыймылдайһың...

- Һин тигәндә әпипәгә бейеп китә алам.

- Улайһа такси ялла ла иртәгә үк мин ятҡан балалар табыу йортона бар, белеш, улымды ҡайҙа оҙатҡандар икән, приютҡамы, әллә берәй икенсе урынғамы? Тап та алып ҡайт, уны күргем, имеҙгем, әсә булғым килә. Балам алдында ҡылған гөнаһым өсөн тәүбәгә килдем, өләсәй, тәүбәгә килдем!

Сымдың теге осо тынып ҡалды.

- Нишләп өндәшмәйһең?

- Һуңланыҡ шул. Һин киткәс тә баланы биреүҙәрен һорап унда барғайныҡ, ҡартатайың менән. Өлгөрмәнек. Алып киткәндәр. Уллыҡҡа, тәрбиәгә алдылар, тинеләр. Яҡшы ғаиләгә эләкте тип тә тынысландырған булдылар, йәнә бала өсөн ҡотло, йылы ғаилә атайлы-әсәйле йортта ғына инде ул.

       Телефон тотҡан ҡулы сыбыртҡылай һалынып төштө. Ул илап ебәрҙе. Асырғаныулы сеңләү таш ҡоймаларға, тимер ишектәргә ҡаҡлыҡты ла һыйып тора алмай ҡарағусҡылланған Йыһан көмбәҙенә ҡарай осто, эңер юрғанын һиҫ­кә­неү­ле тирбәлтеп йоҡоға йыйынған ҙур ҡаланы уятты. Уға язаһын көттөрөп рәшәткә эс­е­нә бикләнгән эттең үҙәк өҙгөс олоуы ҡушылды.