

Ғәлиә лә өй эсендәге ваҡ-төйәк мәшәҡәттәрен теүәлләгәс аҙбар янындағы ялан кәртәгә ябылған һыйырҙарын һауырға йүнәлде. Ире ишек алдында күренмәй, моғайын да хәл белергә әсәһенең янына ингәндер, уның менән көңгөр-ҡаңғыр һөйл-әшеп, шул кибеп бөткән ҡарсыҡтың кәңәштәрен тыңларға, тоторға әүәҫ бит ул. Тәүҙә елтән Алаҡайын һауып алырға итте, һуңынан ныҡлап себенләй башлаһа яҡын юлатмаясаҡ. Үҙе менән тотоп сыҡҡан бәләкәй ултырғысты йәтешләп ҡуйып уға ағас тирмәндәй йәйенке осаһын терәне, ҡыҫҡа, йыуан, тарбыҡ сатына капрон биҙрәне ҡыҫтырҙы. “Минең менән килделе-киттеле һөйләшһә лә әсәһе менән сөкөрҙәшәлер әле… Ә бит бейемем килен булып төшкәндән алып мине мөрхәтһенмәй, йә кәңәш-төңәштәребеҙ, йә һүҙҙәребеҙ берекмәй…” Өйҙән эйәреп сыҡҡан сәкәләшеү шауҡымына мейеһен йыбырлатҡан асыуы ҡушылғайны йәнендә биреһе ҡоторҙо ла китте, үсеккәндәгеләй һыйырҙың ҡорһаҡ аҫтына маңлайын терәп, һөткә тулышҡан еленгә сат йәбешеп, аяуһыҙ ҡыланып, имсәктәрҙе алмаш-тилмәш тартҡыларға кереште. Бындай тупаҫ мөғәмәләне ҡабул итмәгән һыйыр башта һыҡралы ҡойроғо менән биттәрҙе ялландырҙы, шунан артҡы аяҡтарын күтәреп төбөндә буйтым һөт йыйылған биҙрәне әллә ҡайҙа, баһыу буйына тибеп осорҙо, тояҡ саҡ сикәгә эләкмәне, ярай әле сослығына барып кинәт артҡа янтайып өлгөрҙө, мәгәр ауырлығын һаҡлай алмай ялан кәртә уртаһында еҙ батмустай йәйелеп ятҡан шыйыҡ ҡоймаҡҡа ултыра төштө, ултыра төшөп кенә ҡалманы, шыйыҡ тиҙәктә ҡулы тайғанлыҡтан әллә күпме уңлы-һуллы өйәҙәне лә әле. “Елене ҡороғор, мине типкән тояғын эт кимергер нәмәҫтәкәй!” Әсе тауышланып, сәрелдәп ҡарғанып, күлбеп ятҡан еренән туңҡаңлай-йөгөнөкләй ҡалҡынды ла еүешләнеп өлгөргән осаһын усы менән һыпырҙы, әммә йәшел үләндән генә хасил тиҙәк уның һайын ҙурыраҡ йәйелде, күлдәген эт алғыһыҙ итте, шыйыҡ өйрәгә буялған ҡул осон ытырғанып һелтәп ебәргәйне сәсрәп һибелгән тамсылар тотош йөҙөн ҡуйы һипкелдәй итеп тапланы, йомран күҙҙәрен томаланы. Ҡул һырты менән быжыр йөҙөн таҙартып маташты ла берәйһе был хәлде тамаша ҡылып тормағайы тағы, тип ыңғайы бер урам яҡҡа ҡарай һалды. Унда әҙәм заты күренмәгәс яртылаш тиҙәк томалаған күҙҙәрен секрәйтеп Алаҡайы яғына һуҡ бармағын төртөп тартыныуһыҙ яр һалды:”Уйнаштан әүәләнгән емтек, быйыл һуғымға һуйылдым, тип иҫәплә, бер көн тотмайым һине, үәт! Теге тиҡый Фәрзәнәгә оҡшап баш бирмәй ҡыланаһың икән, күрһәтәм күрмәгәнеңде!” Һыйыр ҙа яуапһыҙ ҡалманы артҡы аяҡтарын тар-байтып урғытып шаптырлатып ебәрҙе, тиҙәккә болғанған буръяҡлы ағым уның яғ-ына һырғаланы. “Һейҙегеңде һарғайтам мин һинең, башыңды эт ашағыр нәмәкәй!” Шулай һөйләнә-һөйләнә туйтаңлап мал аҙбарына ҡаршы урынлашҡан мунса яғына атланы, өҫтөн һалып ҡаҙанда кисәгенән ҡалған йылымыс һыуҙы тасҡа тулт-ырып алып сайынды, йыуырға тип әҙерләгән керҙәр араһынан бикиниға тартым эске ыштанын, атлас халатын табып кейҙе. Сығышлай бер яҡ ситтә тәгәрәп ятҡан биҙрәне беләгенә элде лә өкәлтәктә имергә сабырһыҙланып тыбызыҡлаған быҙауҙарҙы һыйырҙарына ҡушып өй яғына йүнәлде. Шөғөлөнөң рәт-яйы киткәйне. Ун-ың көйһөҙлөгөн һиҙгән Алабай ҡойроғон бот араһына ҡыҫып арты менән өңөнә ҡарай шылышты. “Пшол, сабакы!” Алаҡайҙың ҡөһөрөн Алабайға төшөрөп теген-ең яғына ҡулына эләккән балсыҡ киҫәген елгәрҙе. Өң эсендәге эт ҡурҡышынан ялбарыулы сыйнап ҡуйҙы ла шымтайып тынып ҡалды. Инеп, биҙрәне түрбашҡа ҡуйып, залдағы диванға сумды ла телевизор экранына төбәлде. Унда мөхәббәт хаҡында сериал күрһәтәләр ине. “Үәт, йәшәй бит башҡалар, ә! Әкиәттәгеләй мөғжизәле, йәмле, күңелле көн итәләр, килешле итеп кейенәләр, торлаҡтары хан һарайынан былайыраҡ. Ресторандарҙа тәғәмләнгән өҫтәлдәре һуң, нәзәкәтле ҡыланып мөғәмәлә итеүҙәре! Илереп ғашиҡ тотоуҙары эсмәйенсә башты әйләндерерлек, ҡауышыуҙары серле илаһилыҡҡа сорналған. Ә бит ысынында ундай тормош бар бит ул, тик ул ырыҫлылар өсөн тәғәйенләнгән. Күк менән ер араһылай айырмалы ике донъя әйтерһең бер ваҡытта ла киҫешмәҫлек итеп йәнәш һалынған берләм һуҡмаҡ: береһенән ҡотлолар атлай, икенсеһенән уның ише өлөшһөҙҙәр. Ошонан аҙаҡ ғәҙеллек бар көнитмештә, тип әйтеп ҡара! Бында төртәлән инде һуҡыр сысҡан ише сабынлыҡта, баҡсала, картуфлыҡта соҡоноп, кәртә-ҡура тирәһендә һыйыр тиҙәгенә болғанып, бер ниндәй гүзәллек тә, нескәлек тә юҡ …» Ә бит уның да ғаш-иҡ утында янып йөрөгән саҡтары булманы түгел, булды. Анау мәҙәниәт бүлеге начальнигы Вәлитйән ашарҙай итеп ҡарап, яйы сыҡҡанда, аулаҡта, ҡырағай теләкте тоҡандырырлыҡ итеп мул түштәренән, дерелдәк осаһынан матҡый торғайны. Ваҡыт үтеү менән шул, ҡытыҡты килтергес һәрмәүҙәр төпкәрәк шылып, мөнәсәбәттәр тәрәнгә китте. Йәше урта саманан уҙып барғанда уянған хистәре ихластан ине. Һаҡмарҙан һыу инеп ҡайтып килгәнендә сауҡалыҡта ашыҡ-бошоҡ сафлығынан яҙҙырғандан һуң ҡайҙалыр китеп олаҡҡан трактарис Камилдан, өйөр айғырылай ҡарыулы куних Рафайылдан һуң Вәлитйән һымаҡ уны бер кем дә яҡын күрмәне һәм, уның һымаҡ бер кем дә артынан оҙаҡ ҡыялып йөрөмәне. Ә бит тәбәнәк буйын, тулҡын рәүешендә бүлкәтләнеп, туғарланып май ҡунған ҡабырғаларын, түш яғынан осаһына ҡәҙәр һыпра тоташҡан билен, бер аҙ ҡамыт ҡыҫҡа аяҡтарын иҫәпкә алмағанда, төҫ-башҡа анау тиҡый Фәрзәнәнән артыҡ булмаһа һис тә кәм түгел. Ул эшләгән клубтың сәхнә артындағы бүлмәлә дәртле ҡыҫышып, ирендәрҙе ҡанатҡансы үбешеүҙәрҙең емеше булып Рәмилгә ауырға ҡалды. Был хаҡта ишетеү менән Вәлитйәндең мәҙәниәт йортон ҡайта-ҡайта тикшереүе ҡырҡа һирәгәйҙе, бара-тора бөтөнләй туҡталды. Аптырағас ғорурлығын еңеп район үҙәгенә бер нисә тапҡыр барып ураны, начальникты тап итә алманы, ул райондың башҡа мәҙән-иәт усаҡтарын тикшерергә, яңы эш башлап торған тәжрибәһеҙ йәш методистарға методик ярҙам күрһәтергә сығып киткәйне. Райондың барлыҡ клубтарында ла ҡатын-ҡыҙ эшләй, уларға даими күҙ-ҡолаҡ булмаһаң мәҙәни-ағартыу эштәренең һүлпәнәйеүен көт тә тор. Шуға күрә лә тынғыһыҙ етәксе көн тимәй, төн тимәй ауылдарҙы ҡыҙыра. Ауыр хәлдә тороп ҡалған Ғәлиә яйын тапты барыбер, эсе беленә башламаҫ борон уҡ бешкән дегәнәктәй Ғәлиуллаға сат йәбеште. Тегеһе тиҡый Фәрзәнә менән күптән дуҫлашып йөрөһә лә ҡатын-ҡыҙҙың күңелен күреп ҡалҡыу ағзаларына үрелеү генә түгел, гөнаһлы урындарға ҡарарға ҡыймаған саф егет булып сыҡты, ҡулдарын үҙе йүнәлтмәһә һәрмәү түгел йүнләп ҡосаҡларлыҡ рәте юҡ. Киносеанс бөткәс, һуңғы ваҡытта ни сәбәптәндер яңғыҙы йөрөгән Ғәлиулланы теге бүлмәгә төртөп индереп үҙенә көс һалып этләнергә тура килде. Ярай әле һуңынан шыма ғына китте. Теге һапалы юғары математик анализға оҫта булһа ла ҡатын-ҡыҙҙың серле хисабына мәшәү икән дә баһа, уның ҡыҙ түгеллеген белмәне лә һиҙмәне лә, осрашыуҙарына аҙна самаһы үткәс күҙҙәрен йәшләндереп “һинән…”, тигәйне яңы ҡапҡаға тексәйгән һарыҡ тәкәһеләй йыуаш күҙҙәрен тупайтып ҡарап ышанды ла ҡуйҙы, ике һүҙҙең береһендә өйләнешәйектән һалдыра башланы. Ғәлиәгә шул ғына кәрәк ине лә. Рәмил артынан Анжелика тыуҙы, шунан Эмилия. Гөнаһы юҡ, һуңғы икәүһе тәғәйен Ғәлиулланан. Тимәк бөтөнләй керһеҙ һәм таҙа, йәш саҡта кем кемгә ғашиҡ булмай ҙа кем кем менән йөрөмәй! Вәлитйән ул кейәүгә сыҡҡас “беренсе һөйөү онотолмай ул”, тип бәйләнеште яңыртырға маташҡайны ла, яҡынлатманы, “мин һине, һин мине белмәйһең “, тип кенә ебәрҙе. Ауыл ерен-дә ир өҫтөнән икенсе берәү менән сыуалыуҙың үтә хәүефле һәм ике осло икәнлеген белә ине ул, шуға боҙоҡ йәнендәге аҙғынлығын, йөрөмтәллеген боҫормаларға, баҫырырға үҙендә көс, сыҙамлыҡ тапты. Ярай әле йылан аяғын киҫер аҫтыртынлығы, шылғаяҡлығы ярҙам итте, быуаҙыуға алып килгән мауығыуын белеүсе, һиҙеүсе булманы. Вәлитйән биләгән вазифаһынан файҙаланып ҡыҫымға алды, әүрәтеү, янау һөҙөмтә бирмәгәс, ир көсөнә һалышты. Был юлы инде итек осо мен-ән йомшаҡ еренә алды, алды ла көйҙөртөлгән ата сусҡалай аҡырып ебәргәндән һуң хәле бөтөп ыңғырашты: “У-у-у-у-й-йй… Ну, смотри, я тебе устрою, подзаборная сука!..” Начальниктың ҡаты үпкәләүе тиҙҙән асыуға күсте, асыуы ҡанығыуға ялғанды. Һыныҡтан һылтау табып ул кәңәшмә һайын Ғәлиәне баҫтырып ҡуйып тәнҡитләр булып китте. Сыҙаманы эҙәрлекләүгә, эшенән сығып, аҙ-маҙ төйнәнгәндәренә төйөрөм генә кредит өҫтәп алып яңы күтәрелеш ала барған алыпһатарлыҡҡа күсте. Уңышлы ғына эшләп алды ла китте, йылғырлыҡҡа, отоуға, әрһеҙлеккә бәйле коммерсант эшендә клуб сәхнәһендәгеләй йөҙөңдө ҡырамалай ҡырҡ битлек сүрәтендә үҙгәртеп әртисләнеү ҙә кәрәк икән дә баһа.
Уйҙарын бүлеп Ғәлиулла килеп инде лә танау аҫтынан мығырҙаны: “Әсәйгә киске ашты алып сыҡһаңсы…”
Күндәм генә урынынан ҡалҡып ҡабаланмай ғына урын йәйә башланы, гөпөлдәтеп ҡабартып яҫтыҡтарҙы һалды, ятыр урынды һыпырып тигеҙләп юрғанды һелккеләне. Йомшаҡ, һырҙары тәнгә тейеп маҙаһыҙламаған түшәктә маҙырап ятырға ярата ул. Түрбашҡа үтеп кәстрүл төбөндәге ҡалған ашты сеүәтәгә бушатып бер һыныҡ икмәк телеп алды ла сығыу яғына йүнәлде. Болдор тупһаһына баҫып тирә-яғына ҡараны: бынан Сабир ауылының түбәнге осо ус төбөндәгеләй асыҡ күренә. Йылға аръяғындағы таштан һалынған ике ҡатлы мәктәпкә ҡарашын атты. Заманында урта ине, шунан оптималләшеү һылтауынан ике йыл элек тулы булмағанға ҡалдырҙылар. Бындай барыш менән барһа бер килеп башланғысҡа күсереп ябып ҡуйыуҙары ла бик ихтимал. Мәктәптәрҙең юҡҡа сығыу сәбәбе лә тәү ҡарашта төплө һымаҡ - хәҙер ауылдарҙа балалар юҡ кимәлендә. Мәктәптәр бөткәс ауыл бөтә, һәм киреһенсә - ауылдарҙың емерелеүе белем усаҡтарын һүндерә. Элек ғаиләләрҙә бала-саға торна тубығынан ине, ә хәҙер өсәү күпкә иҫәпләнә. Ул иренән ике класс түбән уҡыны. Ғәлиулла отҡор булғанлыҡтан мәктәпте тамамлау менән юғары уҡыу йортона инде, ә ул бүлексәгә һыйыр һауырға сыҡты, тик көн оҙоно ауыр фләгәләр менән айҡашыу, һыҡралы шыйыҡ тиҙәкте шаптырҙатып кисеү тиҙ елкәһенә тейҙе. Мәктәптә уҡыған сағында моңло уҡ булмаһа ла, килешле генә итеп йырлай, шиғыр һөйләй торғайны, сәхнәгә, халыҡ алдына сығып баҫып тороу ҙа уның өсөн күнегелгән шөғөл ине, шуға яйын тап килтереп клубҡа методист булып эшкә күсте, тиҙҙән ойоштора белеү һәләтен, йылғырлығын иҫәпкә алып завклуб итеп үрләттеләр. Сабир ауылы ул заманда урта мәктәбе, лесничество-һы, врач амбулаторияһы, балалар баҡсаһы, ағастан булһа ла иркен клубы булған, өс ауылды хеҙмәтләндергән почтаһы эшләп торған, сельсовет үҙәге иҫәпләнгән ауыл ине. Кибеүгә дусар күлдәй әүәлге сиктәренән тартылды ауыл һуңғы йылдарҙа, хужалыҡтары күҙгә күренеп һирәгәйҙе, мөрйәнән төтөн сығарғандары ла илле-алтмыштан артмаҫ. Унда йәшәүсе халыҡ та кәмене. Ошоғаса тигеҙ тештәр ише тығыҙ урынлашҡан өйҙәр әле тотанаҡһыҙ ҡалған өңөрөй ауыҙҙы хәтерләтә, бер уры-нда өй, йәнәшәһендә буш нигеҙ тупайып ҡалҡып ята. Башҡа йорттарҙан айырылып күренгән кибетенә бер килке текәлеп торҙо, тыңланғандай ҙа итте, бөтәһе лә урынында, тыныс һәм һил һымаҡ. “Һаҡланғанды һаҡлармын, тигән Хоҙай, эт оя-һын йәйге осорға шунда күсерергә кәрәк, хафаланмай, борсолмай йоҡлар исмаһам, Ғәлиуллаға әйтәйем әле, уның теләген иртәгә үк урын еренә еткереп ҡуйһын. Бында туй хәстәре менән ҡаңғырып йөрөүҙәренән файҙаланып өпләп китеүҙәре бар… Улайға китһә Алабай эйәһе ише йүнләп өрә лә белмәй, саҡ ҡына уға оҡшаһа бер ғәйепһеҙ үткән-һүткәндең балағынан эләктерер, беләктәренә йәбешер ине, тирә-яҡҡа яр һалып абалар ине... Ҡуй инде, бер килке йүнһеҙ, эшкинмәгәндәрҙе ул ғына тотоп тора, ул ғына йәшәтә... “ Ҡарашын ишек алдына йүнәлтте. “Туй табынын бынау күтәренке ерҙә үткәрерҙәр. Рәхимйән ҡайнағаның ҡулы ипле, таҡталарын йышып оҙон өҫтәл, ике яҡлатып буйынан-буйына ултырыр урын әтмәләһен, ян-яғын ситәнгә оҡшатып һырғый ҡайын ботаҡтары менән тыҡшырһын, ә башын брезент менән көпләрҙәр, ошондай йәйге сатыр еләҫ тә күркәм дә була ул… Был бейеме ҡапыл ғына ныҡлап ятты ла киттесе, туй осоронда үлеп ҡалып бәләһен һалмаһа ярай ҙа, оҙаҡлатмай бөгөн-иртән дөмөкһә ваҡыттары тығыҙ түгел, ашыҡмай ғына һәйбәтләп күмерҙәр ине…” Хужабикәһенең тынысланғанын һиҙгән Алабай өңөнән сығып кирелде-һуҙылды ла, тупһанан төшкәйне аяҡтарына терәлеп һырп-аланырға тотондо. “Алабай түгел, ялағай һин!” Иркә һөйләнеп эттең ялбыр йөнлө арҡаһынан һыпырҙы, һалбыр ҡолаҡтарының һыртын тырнаны, тегеһе кинәнестән шыңшып уҡ ебәрҙе. Ҡулындағы туҡмаслы сеүәтәһен эргәләге һауытҡа ауҙар-ып, икмәк һынығын шунда ырғытҡан ыңғайы бойорғандай һөйләнде: “Әйҙә, рәхәтләнеп һыйланып ал, тик өйҙө, беҙҙең мөлкәтте һиҙгер һаҡла!”
Кире ингәнендә Ғәлиулла сисенеп, тәҙрә ҡорғандарын тартып, утты ла һүндер-мәй түшәккә ятып бөкөрәйгәйне. Ғәлиә лә сыр яланғас сисенеп ташлап трюмо алдына барып ултырҙы. Ҡаршыһындағы көҙгөгә һирпелеп аҙапланманы, сөнки белә, унан уға ҡышҡылыҡҡа өс бот самаһы май йыйған инә айыуҙай һөмһөҙ, ағзалары арҡырыға йәйелә барған һын ҡараясаҡ. “Был тирәнән трюмоны алырға кәрәк, юғиһә түшәк тирәһен сит бер кеше күҙәтеп, ҡарап торғандай…” Шешенке күҙ ҡабаҡ-тарын иҙәнгә ҡаҙап йөнтәҫ ҡултыҡтары аҫтына дезодорант ышҡыны, сикләренә, тағы һыйыр тиҙәгенең еҫе сыға күрмәһен, тип оса тирәһенә, күләгәле сатына һаҡлап ҡына тотонған затлы француз хушбыйын бышҡылдатты. Баҙлап торған бүлмә эсендә юрамал ҡабаланмай мыштырҙаны. Бөгөн ҡараған фильмда-ғы теге ир ҡайһылай ҙа дәртле ине, ике бисәнең күңелен күреп, танһыҡтарын ҡа-ндырып иркәк малдай сабып йөрөнө лә…Ундай ҡарыуы ташып барған ирҙәр ысынбарлыҡта бармы икән ул? Барҙыр, булмаһа күрһәтмәҫтәр ине… Ә абышҡаһы кәксәйгән, ҡарта-йыуы еткән алаша. Боролоп ҡарап, күҙҙәрен яндырып түшәккә тартып алһа ни булған. Үҙе яҡынлап ышҡаңламаһа ҡуҙғалырға яйы юҡ бит бының. “Ошо мәлдә Ғәлиулланың урынында Вәлитйән ятһа икенсерәк ҡыланыр ине моғайын. Ҡатын-ҡыҙ ҡайһы саҡ тупаҫ мөғәмәләне, әрһеҙ ҡыланыуҙы үҙ итә бит ул. Абышҡаһы ни, ғүмере буйы, теге асыуы килеп һалып ебәреүен иҫәпкә алмағанда йә туҡмарға эшкинмәне, йә…” Башынан аҙғын уйҙарын ҡыуырға теләгәндәй толомон тағатып сәсен ялпылдатып ебәрҙе. Утты һүндереп түшәгенә сумды ла ояһына йомортҡа һалырға йыйынған мысыр тауығылай урынында мөлкөтөп алды, эркет тоғолай мул түшен иренең әле ныҡлығын юғалтмаған яҫы арҡаһына ышҡыны. Тегеһе ҡымшанманы ла, йоҡлағанға һалышты. Асыуың килмәҫме ошо ерҙә!
Ғәлиә тамаҡ төбө менән: “Туғандарыңдың барыһына ла әйт, тик бер генә шарт, бүләккә һалыр өсөн һыйырҙарын һуйып тотонһондар”, тип бурылданы ла арты менән боролоп иренең шау һөйәк арыҡ арт һынына мендәрҙәй ҡабарынҡы осаһ-
ын терәне.