Туй дауам итә. (Хикәйә. Беренсе киҫәк. Дауамы бар.)

       Хәмитовтар Сабир ауылында абруйлы, ихтирам ҡаҙанған ғаиләләрҙән иҫәплә-нә. Шул Хәмит­ов­та­рҙың төпсөк  ҡыҙы Эми-лия ҡол­ға­лай буйлы, нәҙек оҙон муйы-нға ултырған сө­рәкә башлы, һалам­дай таралып һибелгән һары сәсле, аҡ­һыл ҡа­ш­т­а­ры аҫты­на боҫҡан сәгер күҙле, ҡылыс танаулы, ас яңаҡ­лы, оҙон­са биттәрен һип­ке­лдәй сәселеп ҡыҙыл сәбертке япҡан егетте май байрамдар­ы­на эйәртеп ҡай­т­ып күре­н­еп киткәйне, бер ҙә ти­­кмә­гә булмаған эйәртенешеп йөрөүҙәре, эш өйләне­ш­еү­гә бар­ғ­ан. Һөйләшеп-ки­лешеп туй кө­н­өн йәй уртаһы­на, селләнән алда бил­дә­лә­г­әндәр. Шәхси киб­ет­ендә һатыу иткән Ғәл­иә һөйләшә килеүселәрҙе оҙатҡандың иртәгеһенә үк ингән-сыҡ­­ҡа­нға ошо хаҡта шаштыр­ып һөй­ләп тор­ҙо. Иртәнсәк кибет ишегенең ау-ыҙында Сүстекәй Наҙгөл әхирәте күренгәйне төп эшен онотоп оҙон-оҙаҡ хәбәргә күсте:

            – Табыныбыҙ дан үтте. Үҙебеҙ һәммәһен урын-еренә еткереп әҙерләнгәс, килгән ҡунаҡтар ҙа балыуан булғас өҫтәл-ебеҙ һығылып торҙо, һиңә әйтәйем. Күгәрсен һөтө генә етмәй икән тиһәк, ҡоҙаларыбыҙ “Птишье малака”һына ҡәҙәр килтер-гәндәр. Эмилия бәпесем ырыҫы, өлөшө менән тыуған, төшөр урыны тап-таман, улар­ға тигән ҡала үҙәгендәге ике бүлмәле фатирға хәтәр евроремунт үткәрелеп, ҡиммәтле ҡаралтыһы урынлаштырып әл­лә ҡас­ан уҡ әҙер­ләп ҡуйыл­ған. Хәҙер ул, за-кунная гарадская булып, өс­ө­н­сө ҡаттың луджыяһынан үткән-һүткәндең түбәһе­нә төкөрөп кенә көн итәсәк, үәт! Ив­ан Вас-ильевич ҡоҙа ҙур урындарҙа эшләп, затлы крислалар биләп һиммәте менән хөрмәт ҡаҙанған кеше, хөкөм­әт кеше­л­ә­ре, арҙа-ҡлы түрәләр, йоғонтоло етәкселәр ме­нән типә-тиң итеп һөй­л­ә­шә, аралаша, ҡа­­тышып йәш­әй икән… - Була­саҡ ҡоҙаһының би-ләгән ва­зифа­һ­ын ан­ыҡ ҡына әйтә алм­ай уйланып тора биргәс яҡ­ы­нсалатып төшөндөрә. - Ни­ф­ть, газ ме­н­ән бә­йле ун­ың мә­шәҡәте, ыз­нашит, төшөмлө урын. Ма­р­ия Петровна ҡо­ҙ­а­­ғы­й­ыбыҙға килгәндә, ул - дамахәзәйкә. Бәй, абышҡаһының эш ха­ҡы тауыҡ сүпләп бөтөрә ал­м­аҫ­ кимәлдә вайран килеп сәсел­­еп ят­ҡ­анда уға нә­мәҫтәкәйгә йонсоп бил бөг­өргә? Ке­йәүкәйебеҙ ҙә кү­рер күҙгә ит­ә­ғәтле, ты­й­н­аҡ, бер ҙә генә елғыуар ҡала ыш­пана­һына оҡшама­ған. - Ғәлиә ауыҙы ситтәренә йыйылған күбек-те баш һәм сәтәкәй бармаҡтары менән һыпырып ҡуйҙы. - Иван Вас­и­ль­евич улына уныһ­ын-быныһын өйрәтеп гелән эр­гәһен­дә генә йөр­өтә, ти, бө­тә сетер­ек­ле, яуаплы йомоштарҙы фәҡәт уға ҡу­ша, йәнәһе лә. Тимәк бер көн ки­леп, ҡо­ҙа­быҙ пи­нсейә-гә сыҡ­­­ҡас, кейәү­е­беҙ шул крисланы биләүе бик тә ихтимал. Их­ти­м­ал, тимсе, хәҙер ней эте лә, бете лә  йы­лы ур­ы­нын әҡрә-бәһенә ҡалды­р­ы­рға ынтыла, зам­ан­аһы шу. Кейәүебеҙ ҡы­ҙы­быҙ­ҙы ысынлап яраталыр, етәктәге ужым быҙауылай күҙ­ҙәренә генә ҡа­р­ап тора, һәр әйткәнен һүҙһеҙ үтәргә әҙер…

       Кибеттең ишек ауыҙында ауылдың арғы осонда улы, килене менән көн иткән, әле һикһәнен ҡыуалатҡан Маһибәҙәр ҡар-сыҡ күренде. Ул ике ҡатындың ауыҙға ауыҙ терәп ләззәтләнеп ғәйбәт сәйнәүҙәрен ишетмәгәндәй йы­шылып бөткән имән та-я­ғын туҡылдатып прилавкаға яҡынланы, сепрәк кәшелүгенән ҡалын лупалы күҙле­ген сығарып кейеп, күрәғара күҙҙәрен се-крәйтеп бер килке кәштәләге тауарҙарҙың йәр­лек­тә­рен күҙләне, улар­ҙ­ың ҡай­һы берҙәренең хаҡын хәтер­е­нә һеңдереп ҡал-ырға те­лә­гә­ндәй  бышылдап уҡы­ны ла хатта.

            – Ни кәрәк, ҡортҡа? - Сит кеше инеү һылтауынан шыпырт ҡына сығып ҡасҡан әхирәтен ризаһыҙ ҡа­­­­­­р­ап оҙатҡан Ғә-лиә, төртәңләйһең ваҡытһыҙ, ҡамасаулап, тигән ҡиәфәттә тамаҡ төбө менән екерҙе.

            – Ни кәрәк, тип, шул, әйләнгән һайын тотонолған тоҙ-шәкәр, шырпы артынан килдем.

            – Килһәң ал, нимә торонбаштай һерәйҙең?!

            – Улайтып этеп алып барма, бисмиллаға индем бит әле. - Ҡарсыҡ дорфа мөғәмәләне ишетмәгәндәй һәүетемсә һораша бирҙе. - Күптән күҙгә-башҡа күренгәне юҡ, бейемең ни хәлдә?

            – Һау! - Бурҙай эт абалағандай яуап ишетелде.  

            – Һай, эшһөйәр булды ла һуң Сәбилә әхирәт, ире Фазлетдин менән йәнәш төшөп, яры­ш­­ып бес­ә­нен дә сапты, кәбә-нен дә ҡойҙо, бынан етмеш саҡрымдағы  Күркәтауҙа айлап ҡуна ятып, ҡул бысҡыһы менән ҡа­р­ағайын да йыҡты, колхоз өсөн утын-әрҙәнәһен дә әҙерләне. Ир-ат башҡарыр ауыр хеҙмәт йәштән елкәһен баҫҡас бирешмәй ҡайҙа ғына барһын?! Һау, тиһ-ең дә ул, уның ауы­р­ып торғанлығын ишетеп, белеп йөрөйөм, ейән-ейәнсәрҙәргә тыша­лып өйҙән сығып бу­ламы, әйтәгүр. Онотмай минән сәләм күндер, сулала барып сығырмын.

– Киләм, тисе, йонсома улайтып, һеҙҙең остан беҙгәсә күпме ара?! Һин түгел мин әле эшкә килеп ҡайтҡансы арманһыҙ булам.                

   Маһибәҙәр нурһыҙ, тоҙ төҫө ингән күҙҙәрен ҡабаттан тирә-яғына йүгертте:

        – Тауарҙарыңа йәбе­ш­тер­е­лгән хаҡтар, ямғырҙан һуң ҡалҡҡан бәшмәктәрҙ-әй көнләп түгел, сә­ғәтләп арта инде әллә. - Һатыусының теләкһеҙ ҡабул итеү­енә, тарһыныулы тызырайыу­ы­на ҡы­лъ­яйманы ла, әң­гәмәһен икенсе юҫыҡҡа йү­н­­әлт­те. - Кө­ндө әйт­әм, би­ге­рәк ҡыҙ­­ҙыра, өтөп алып бара. Яҙ башынан ямғыр осм­о­т­он күр-мәне тереклек, ағас-ҡы­у­аҡ һул­ып, үл­­ән-ҡыяҡ кибеп бөттө, ер өҫтө ҡыҙған та­ба менән бер. Әү­ә­ле иртәле-кисле Һаҡмар өҫ­т­өн ҡу­йы томан яба торғайны. Көн һайын Аҡтау түңенән ауылды күҙләүҙе ғәҙәт иткәнмен, бөгөн ир­­т­­әнсәк шунда күтәрелгәйнем уйһыулыҡтарҙа аҡ шаршау түгел шәүлә иш-ара­ты ла күрен­м­әне, тимәк йылға ла һай­ыға бара. - Бөрсөк-бөрсөк тир йы­л­т­ыраған йыйырсыҡлы ма­ңла­йын усына йо­м­ар­лаған ҡулъяулығы ме­н­ән ҡоротоп әй­ткән­дә­рен дө­й­ө­мләштерҙе - Әҙәм балаһы ла аҙ­ҙы, тәбиғ­әт тә сама бе­л­м­әй шашты… Ҡиә-мәт көнө еткәнме ни, ҡайҙа ҡарама эшһеҙ тинтерәгән һәүеректәр ҙә эс­ке­­се­ләр, баҫыу­ҙарҙа ашлыҡ урынына ша­­й­тан таяҡтары һе-рәйгән, күкте лә, ерҙе лә ҡара си­­ңерткә тубы яп­ҡ­ан, ҡырғын яуы килә, тиерһең…

            – Ерле-юҡҡа һүҙ сыбалтаһың, һинең ни хәсрәт, буштан-буш килгән пинсең-де кимереп тик ят, малым юҡ ҡурала, ҡайғ­ым юҡ буранда, тигәндәй башҡаларҙа эшең, хәсрәтең булмаһын!

            – Ул пинсейә тигәне шул итһеҙ енсек һөйәге менән бер, кимерәһең - тәғәме телгә йоҡмай. - Шау тарамыш та һөйәк-кә ҡа­л­ып өҙлөкһөҙ дерелдәгән ҡулдағы теге кәшелүктә тим­ер тиндәрҙең сылтырауы ишет­е­л­де.- Бөгөн бер кемдең бер нимә-лә эше лә, ғәме лә, ҡайғы­һы ла юҡ. Һәммәһенә ҡул һелтәп ҡараған бошмаҫ йәнгә әүерелдек, шу­ға тәбиғәт беҙҙән үс алып пәрей туйын бейетә… Туй, тигәндәй, һеҙ ҙә ҡыҙ бирәбеҙ тип, ҙурҙан ҡубып, йы­й­ы­н­ып ятаһығыҙ икән, тип ишет­кә­й­нем?

   Урынһыҙ сағыштырыуға турһайған Ғәлиә килделе-киттеле һөйләшеүен да­­уам итте:

            – Атаҡ-атаҡ, пәрей туйын нишләп беҙгә килтереп һыланың әле, унда беҙ­ҙең ни ҡыҫылыш? Күреп тороғоҙ, туйҙың бынамын тигәнен, башҡаларҙың ынтылып та хәленән килмәгәнен үткәрербеҙ әле!  

            – Шулай ғына була күрһен инде, килен, юғиһә ҙур йыйында төрлө хәлдәр ҙә йыш ос­рап ҡуйғылай, ҡырҡ ата балаһы, ете-ят кешеләр бер урынға йыйыла ни ти-һәң дә. Ҡыҙ баланың тү­р­к­ендә­ге тормошо шулай ҡыҫҡа ғына, татлы төш һымаҡ ҡы-на була шу. Оло йыйынға әҙерләнәһегеҙ ҙә ул, әйттереү йолаһын атҡарҙығыҙмы, бата уҡыттығыҙмы?

            – Иҫкелек ҡалдығына йәбешеп ятыу нимәгә? Һөйләштек-килештек!

– Никах бит ул ҙур яуаплылыҡ, уның ҡанундары ерҙә түгел, күктә, Алла ҡа-шында әшкәртелә… Үҙегеҙ ҡарағыҙ әләйгәс, мин ни әйттем дә бөттөм…Ҡайһы яҡ­тарға юлла­на Йәмилә ҡыҙым? Кей­әү баланың исеме нисек?

            – Йәмилә булырға фермалағы әсегән һөт еҫе һеңгән һауынсы түгел бәпесем, ул тиҙҙән ҡалалағы юғары уҡыу йорто­ноң иканамическийын бөтөрә. Эмилия  бо-ронғо гректарҙан кил­гән дан исем бик беләһең килһә!

            – Ҡаф тауы артынан килгән грек исемен ҡушҡансы үҙебеҙгә хас матур исемдәр бөткәнме, Йәмилә булғас Йә­м­и­лә ин-де! - Маһибәҙәр ҡарсыҡ үҙенекен тыҡыны һәм баштағы һорауына яуапты асыҡ ишет­е­ргә те­ләп, яҙып ябынған яулығын бер яҡҡа һыпырҙы ла, әле ишетеү һәләтен бөт­өнләй үк юғ­­­­­алтмаған ҡолағына шау тарамыш ҡул осон ялғаны.

– Ҡабатлап һорайсы, бөтәһен дә әле генә ишетеп торҙоң да. Гурытҡа китә ҡы­ҙым, үәт! Ҡоҙабыҙ Иван булғас улының минең абышҡаның исемен йөрөтөп Ғәлиулла бу­лмаҫы билдәле. - Иренә лә ыңғайы бер ҡылыҡһырлама яһаны. - Хә­йер, Ғәлиулла атлылыр кәүҙәләре уҫлаптай, төҫ-башҡа дастуйын булһалар ҙа ғәҙәттә йыуаштар. Ә йыуаш, баҫалҡы ке­ше баш­л­ыса мә­к­тәп тир­ә­һендә йө­рөүсән. Иремде мат­ематика уҡытыуынан саҡ айыр­ып алып сауҙаға борҙом бит, юғи­һә һаман да шунда дәр­естәр уҡытып, төндәр буйы дәф­тәр тик­ше­реп, план төҙөп ме­йе се­ретеп ҡартайыр, шунан кәкерәйер ине әле.

            – Йүнле уҡыу эләкмәһә лә Фазлетдин дә зиһенле, отҡор ир ине, шуға ла бит һуғыштан һуң ауыр йылдарҙа колхоз рәйесе итеп һайланылар үҙен, ары силсәүит башлығы ва­з­и­фаһында ауылдаштарына күпме игелектәр эшләне, йәне йән-нәттә булғыры. Атанан күргән уҡ юнған, тигәндәй Ғәлиулла улым да үтә шәп уҡытыусы булды, килеп тороп ба­лаларҙы, ә балалар уны яратты, хеҙ­мәтен ауылда ғына түгел, районда, хатта республикала бел­деләр һәм баһаланы­л­ар.

            – Белһәләр һуң? Баһалауға килгәндә лә һанһыҙ шөһрәт ҡағыҙҙарына күмеп, тү­ш­­енә атлишник значо­г­ын тағып алд-аштырыуҙан ары китмә­не­ләр. Уның, ташҡа үлсә­йем, ашау-эсеүҙән дә ар­т­маған эш хаҡына ҡарап ултырһаҡ фәҡ­ир­лектән әл-лә ҡасан ая­ҡтарыбыҙҙы һуҙыр ин­ек, билләһи. Хәҙер исмаһам тауар ташып кө­н­дәрен үткә­р­һә лә ғаиләгә күпме файҙа килә. Ул ташый, мин һатам, ил­лә төп ауырлыҡ ба­р­ыбер  килештереп сауҙалашҡандың иңенә төшә. Ғәлиулла юғары белемле математикмын, ти­һә лә ҡара хисап-шут­л­ауға маһирлығы самалы, диб­ит-кр­иҙит тигән төшөнсәне, алыш-биреш хә­й­лә­л­әрен, һатыу өлкәһендәге финанс серҙәрен белмәй, оң­ҡот, уға ҡалһа тот­ошон бер юлы бисплатны та­р­а­тырға әҙер. Ғаиләбеҙ мөл-кәтен дә теүәл, бөтөн итеп мин тотам бит ул, юғиһә һәммәһе тырым-тырағай китер ине. - Ҡар­с­ы­ҡ­тың һуңғы биргән һор­ау­ын әле генә иҫенә тө­шөрҙө шикелле. - Кейәү бала­ның ис­еме Әликсәй Иванович, беҙҙеңсә яб­айлаш­ты­р­ып әйтһәң Алүшә була!

            – Ләхәүлә, - тип һуҙҙы тешһеҙ ауыҙын мөйтәңләткән Маһибәҙәр ҡарсыҡ, - Иван мен­ән Мария, Алёша, тигәс, үҙебеҙ-ҙең милләт менән туғанлашмайһығыҙ була, әләйгәс? Төшөндөм хәҙер, бына ни өсөн бата уҡытмағанһығыҙ икән…

            – Милләт, тел айырған быуат күптән үтте, хәҙер хөрриәт, кем кем­гә теләй шу­ға өйләнә һәм кейәүгә сыға! - Аҡлан-ғандай теҙеп китте. - Әйҙә, ауылдың те­ге осонан тө­­ш­­­әйек әле: Һыҡмыр Ғәлим­йәндең ҡыҙы чеченға кейәүгә сыҡты, Бүкән Әхмәттең ма­­л­а­йы хахлушканы кәләш­лек­кә алған, тип ишетелә, Бызмыр Зиннурҙың төпсөгө әр­м­ә­н­ме, әллә грузинмы, шурт-ым белһен, шуның менән көн итә. Хисаплай китһәң беҙҙең ауылда ғына ла пулный интернац­ио­н­ал! Ошонан аҙаҡ беҙ кем-дән кәм?!