Тиле яҙмалары (Повесть. Ун дүртенсе киҫәк).

1 март, 1989 йыл.

     Был юлдарҙы Термиздан яҙам. Тимербулат Хөсәйенов өсөн һуғыш тамамланды. Мин хәүеф­һеҙ ерҙә. Палата ла, түшәм дә, инеп-сығып йөрөгән кешеләр ҙә аҡ төҫтә. Күктән төшкән гөнаһһыҙ фә­р­е­штәләргә оҡшатам медицина хеҙмәткәрҙәрен. Аҡ ха-лат кейгәндәре өсөн генә түгел. Һанһыҙ көндәр иҫһеҙ ятҡанмын. Самолет менән бында килтереүҙәрен, ре­анимация бүлеге-ндә үлем менән йәшәү араһында ятҡанлығымды күрмәнем дә, белмәйем дә. Маңлайымда тәрән яра эҙе бар. Хәҙер бөтәшеп тә килә инде ул. Барыбер үҙәккә үтеп һыҙлай. Яра ғына түгел, тотош башым ярылып килә. Бигерәк тә төндә. Йоҡо дарыуы бирәләр. Файҙаһы самалы. Бында 26 ғинуарҙа булған хәлдән һуң килеп эләктем.

     Ул көндө Кабулға барғайныҡ. Ҡала буйлап 15-20-ләп һалдат бергә йөрөйбөҙ. Ҡоралдарыбыҙ үҙебеҙ менән. Магазиндар тулы патрон, икешәр гранатабыҙ ҙа бар. Баш ҡа­ла оҡшаманы, тотош мөхит урта быуаттыҡына тартым. Үткән-һүткәндәр ҙә артыҡлап күҙгә салынмай. Улары ла беҙҙе күрһәләр ҡабаланып ситкә тартыла һалалар, әйтерһең йоғошло, сирҡаныс ауырыу менән сир­ләйбеҙ. Баҙарға һуғылдыҡ. Ананас һатып алдым. Иҫ китмәле тәмле емеш икән ул, тәүге тапҡыр ауыҙ итеүем. Кей-ем-һалым һатҡан рәттәр буйлап үттек. Бер ниндәй тауар ҙа тәҡдим итмәйҙәр. Баштарын баҫып, күрмә­мешкә һалышалар. Бы-на алдан атлаған егет маңлайын ҡушуслап салҡан ҡо­ланы. Кем атты ҡайҙан атты, хатта атыу тауышын да ишетмәнек. Түңәр-әккә баҫып автоматтарыбыҙҙы ти­рә-яҡҡа йүнәлттек. Бынауынса халыҡ араһынан снайперҙы ҡайҙан тапмаҡ? Маңлайына ат-ылған теге һалдат урында уҡ йән биргәйне. Машинаға тейәп алып ҡайттыҡ. Әллә ҡайҙан дисантсылар килеп сыҡты. «Кем?» тип аҡырҙы капитан дәрәжәһендәге. Ул һуҡмыш һымағы­раҡ та күренде. «Белмәйбеҙ…» «Беҙҙең һәләк булған һәр һалдат өс-өн ошо ҡәһәрле ер һәм ошонда йәшәгәндәр ғәйепле, шулай­мы, һалдаттар?» «Шулай, шулай», тип шаулаштылар йыйылға-ндар. «Ҡон ҡайтара­быҙмы?» «Ҡайтарабыҙ!» Утҡа кәрәсин һибәләрме ни, һәр әйтелгән һүҙ һалдаттарҙы ярһыта, ғәйрәтлән-дерә бара. Өйөр пси-хологияһы солғаған был төркөм, тиҙҙән теҙгендән ысҡынып, идара итә алмаҫлыҡ ҡоторған ағымға әү-ереләсәк, тип уйлап ҡуйҙым нишләптер.

            Бына иллегә яҡын ҡораллы һалдат шаулашып кире, Кабул урамдарына йү-нәлдек. Те­ләкһеҙ генә иң арттан эйәрҙем. Ни хәл итәйем, мин дә шул шашҡан өйөрҙөң бер вәкиле бит… Тәүге осраған биш-алты кешене стенаға терәп аттылар. Хал-ыҡ ҡурҡы­шып йорттары яғына йүгереште. Ҡайҙа ғына ҡасһындар инде, уларҙы пуля ямғыры ҡыуып етеп тәкмәстерә, ҡапҡ-аларын ябып өлгөргәндәрҙең ихаталарына гра­наталар оса. Урта йәштәрҙәге ҡатынды, шунан 10-12 йәштәр самаһындағы үҫмерҙе атып йыҡтылар. Мин дә төркөм менән бергә йүгерәм, шаулайым, тик кешеләргә тоҫҡап атырға ҡул бармай, патрон-дарҙы һауаға осорам. Ҡурҡып ҡасһындар, йәнәһе. Дисантсы менән бер ихатаға боролдоҡ. Бында туй бара икән дә баһа! Йы-йылған ҡунаҡтар ҡурҡышып телдән ҡалған, түрҙә кейәү менән кәләш ултыра, аяғөҫтө баҫып та өлгөрмәне­ләр. Мейемдән йә-шен тиҙлегендә уй үтте: «Нимә эшләйем мин, әле тормош көтә лә башлама­ған ғаиләне үлтерәм бит, ошонан аҙаҡ ҡайһыла-йтып йәшәрмен, яҡындарымдың күҙенә ни­сек итеп ҡарамын?» Алға уҡталып егет менән ҡыҙҙы кәүҙәм менән ҡаплап дисант­сыға инәлдем: «Әйҙә ҡалдырайыҡ…» «Нимә? Ошолар бит һинең иптәшеңде үлтерҙе!» «Ә һуң былар­ҙың ғәйебе ниҙә! Ярлыҡ-айыҡ!» «Кит!» «Китмәйем!» Теге ике парҙы артыма йәшерҙем. «Һуңғы тапҡыр киҫәтәм!» «Юҡ!» «Ну смотри, сопляк!» Диса-нтсы енләнеп сығып китте. Мин ишек төбөнә килеп, кире ҡайырылып, ғәйепле кеше­ләй аҡландым: «Ғәфү итегеҙ берүк, ваҡ-ыт­һыҙ бимазаланыҡ. Байрам итегеҙ!» Шул мәлдә эргәмдә шартлау яңғыраны. Күҙҙәрем алдында ут балҡыны ла йәнем ҡа­р-аңғы оҙон туннелдән осоп билдәһеҙлеккә мәтәлде.

            Күҙҙәремде асҡанда эргәмдә сал сәсле, урта йәштәрҙәге аҡ халатлы ҡатын ултыра ине. Иҫкә килеүемде күргәс һүр-әнке йылмайҙы, йылы устарын маңлайыма баҫ­ты: «Хәлдәрең нисек, балам?» Үзбәксә әйтте, барыбер аңланым. «Һәйбәт… Мин ҡайҙа?..» «Һуғыштан алыҫта, минең ҡарамаҡта…» Ҡатындың йөҙөнән, күҙҙәренән йылылыҡ һәм яҡ­тылыҡ бөркөлә. Бөтә әсәләр ҙә мәрхәмәтлеләр, изгеләр. Ә нишләп һуң беҙ, уларҙың балалары, шул тиклем дә кешелекһеҙбеҙ, ҡанһыҙбыҙ, ҡаты бәғерлебеҙ? Ҡаты яралы ике һалдат менән бер палатала ятам. Береһенең тубыҡтан түбән яғы юҡ. Яралары бөтәшмәй инте-ктергән аяҡтарҙы төбөнән ҡырҡырға йыйына табиптар. Ауырыу ҡаршы, өгөтләүҙәргә ыжламай ҙа, кемдең генә ярты кәүҙәле ҡалғыһы килһен! Икенсеһенең яраһы еңелерәк, ул сулаҡ, бер ҡулы юҡ. Бер ҡулһыҙ булыу, еңел түгел әлбиттә, әммә һуғыш-тың яҙылмаған закондары, иҫәп-хисабы башҡасараҡ шул. 40-сы ғәскәрҙе Афғанстандан сығарыуҙары хаҡындағы тапшырыу-ҙы ҡабат-ҡабат күрһәтәләр. Тән генә түгел, йән ғазабыбыҙҙы, күңел көйөгөбөҙҙө яңыртып үткәндәргә ҡайтып әйләнгәндәй булабыҙ, сөнки афған яу юлы - беҙҙеке, минеке, уныҡы, уларҙыҡы, шулай булғас айырым ғаиләләр генә түгел, тотош ил иң-енә ятҡан афәт. Теге, беҙ ҡыҫҡа ваҡытҡа туҡталып үткән тимер күпер таныш, күреп белмәһәм дә Афған һуғышының баш ко-мандующийы Борис Громов та яҡын һәм ҡәҙерле. Командующий ҙа бит ошо һуғыш мәлендә бер төптән ға-иләһен юғалтып япа-яңғыҙы тороп ҡалды. Бына ул күпергә баҫып: «Минең артымда бер совет һалдаты ла ҡалманы», тип ант итә. Ай-һай, ышанғы килмәй. Был хәрби командирҙың вәғәҙәһенә оҡшамаған, уға шулай тип әйтергә ҡушҡандарҙ-ыр. Машиналарға, бро-нетранспартерҙарға тейәлеп һалдаттар үтә. Шуға иғтибар иттем, йөҙҙәрендә нур, эске балҡыш тойолмай. Тере мәйеттәр ҡы-мғырлаймы ни! Һине бында, Союзда ниндәйерәк яҙмыш көтә, афған тамуғын үткән һалдат?..

                                                                                (Дауамы бар).