Тиле яҙмалары (Повесть. Туғыҙынсы киҫәк).

                                                  27 февраль, 1988 йыл.

 

            Класташтарым Нәсимә, Зәкиә 23 февраль, Ватанды һаҡлаусылар көнө менән ҡотлағандар. Ҡыуанһам да ҡотлауҙы икенсе кешенән көткәйнем. Хәйер, нишл­әп кенә Гөлдәриә ситте, ятты ҡотлаһын, ул бит ир ҡатыны. Мин дә почтанан 8 ма-ртҡа открыткалар һатып алдым. Иң матурын, күңелемә ятҡанын ҡайҙа ебәрергә белмәһәм дә ауылға Гөлдәриәгә яҙҙым.

 

                                                     5 март, 1988 йыл.

 

            Вагондың ҡабырғалағы өҫтәлендә көндәлек өҫтөнә эйелгәнмен. Кисәге төн трево­га менән ҡалҡытып бөтә әйберҙәрҙе үҙебеҙ менән алырға бойороп плацҡа теҙҙеләр. Йыйынғанда командирҙар артыҡлап ҡабаландырманы, әйберҙәрегеҙ онотол-оп ҡалмаһын тип тумбочкаларҙы тикшереп сыҡтылар хатта. Машиналарға тейәп өлкә үҙәгенә алып киттеләр, унда поезға, дөйөм вагонға ултырттылар. Ҡуҙғалдыҡ. Ҡаҡ һәндерәгә ятып серем итергә тырышҡанда төн таңға ауышҡайны инде. Барыб-ер йоҡо килмәй. Башта бер ниндәй уй ҙа төйнәлмәгәндәй, хәлбүки билдәһеҙлеккә юлланыу йәнгә тыныслыҡ бирмәй. Иртән-сәк туш­енка тарат­ты­лар, сәй урынына ҡайнар һыу эсерҙеләр. Ҡабаттан дәфтәремде астым, бәүелеп барғанда яҙышыу ҡул-айһыҙ. Көндәлек тотоу ғәҙәтемә инеп китте. Ул яҡын дуҫ­ым ише, унан бер нимәне йәшермәйем, боҫормайым да, нисек бар шулай яҙам. Ә бит ҡайһы нимәләрҙе яҡын дуҫыңа һөйләргә лә тартынаһың. Көндәлек күңелемде сағылдырыусы көҙгө. Эске донъяһы менән йәшәмәгән кеше әйләнә-тирә­ләге­ләрҙең ҡоло ул.

 

                                                      7 март, 1988 йыл.

 

            Көнъяҡҡа табан барыуыбыҙҙы тоҫмаллай инек, ниһайәт поезд туҡтаны. Тә­ҙрә аша вокзалдың яҙыуын уҡыным. Тер-миз. Көнъяҡ сиккә лә килеп еткән­беҙ, ти­м­әк Үзбәкстандабыҙ. Сығырға бойорҙолар. Вагондан күренеүебеҙгә биткә ҡа­й­­нар-лыҡ бәрелде. Бында йылы, хатта ҡайһылыр кимәлдә эҫе. Вокзал май­ҙансығына теҙҙеләр. Өс взвод самаһы кешене исемлек буйынса теүәлләүгә әллә ни оҙ­аҡ ваҡыт китмәне. Машиналар­ҙа хәрби частҡа алып киттеләр.

            Казармаларға тараттылар, ял итергә ҡуштылар. Ҡы­р­ынырға, йыуынырға, китапханаға барып китап алып уҡыу залы-нда ултырырға мө­м­кин. Частә моғайын да бер үҙебеҙ генә түгелбеҙҙер, мәгәр артыҡ кеше күҙгә салынмай. Иртә булыуға ҡа-рамаҫтан йоҡларға яттым. Түшәк йомшаҡ, ҡулай, әммә йоҡо килмәй.

  

                                                       8 март, 1988 йыл.

 

            Бөгөн халыҡ-ара ҡатын ҡыҙҙар көнө. Әллә нишләп әсәйем баштан сыҡмай, уны ми­нән башҡа ҡотлаусы ла булмаған-дыр. Эргәһендә йөрөһәм мотлаҡ берәй бүләк алып бирер инем. Бер ҡатлыланып картуф сәскәләрен өҙөүем тағы хәтергә ки-леп төштө. Ошо йәшемдә шул ҡылығымды ҡабатлаған хәлдә лә үпкәләмәҫ ине әсәйем, сөнки ҡатын-ҡыҙға бүләктән бигерәк иғтибар мөһим һәм ҡәҙерле. Гөлдәриә­не моға­йын да ире ҡотлағандыр, түрә малайы бит, би­р­гәне лә ҡиммәтле һәм затлы-лыр. Башта уның кейәүгә сығыуын хыянат тип ҡабул итһәм, хә­ҙ­ер айыҡ аҡыл менән былайыраҡ фекер йөрөтәм: бәлки Гөл-дәриә хаҡлылыр, әг­әр өйләнешһәк мин уны бәхетле итә алыр инемме? Икеләнәһе түгел. Һиндостанда йәмғиәтте каста­ла­рға бүләләр. Унда үҙ мөхитендәге кешегә генә өйләнәләр, йә кейәүгә сығалар. Был мотлаҡ үтәлергә тейеш, кире ҡаҡҡыһыҙ тор-мош ҡануны. Бал ҡорттары, ҡымыр­ҫҡалар донъяһында ла ошо тәртип һаҡлана, һәр бе­ре­һ­енең тәғәйен генә башҡарыр буры-сы һәм шөғөлө була. Шулай ғәҙелерәктер ҙә, бәлки.

 

                                                    11 март, 1988 йыл.

 

            Маҡсатһыҙ ял итеү, йоҡо һимертеү ялҡыта башлағайны, иртә менән плац-ҡа теҙ­ҙеләр. Бөтәһен дә түгел, беҙҙең взво-дты. Частең эргәһендәге автопарктағы машиналарҙы һәр беребеҙгә бүлеп беркеттеләр. Документ йәһәтенән генә ҡабул итә-беҙ инде, те­хника өр-яңы. Кузовҡа брезент тартылған, тәҙрә ишараттары ла бар. Тимәк беҙгә һа­л­дат­тарҙы алып йөрөргә. Кис еткәс колонна вокзалға килде. Ни сәбәптәндер  бөтәбеҙгә лә әйберҙәребеҙҙе үҙебеҙ менә алырға ҡуштылар. Перронда һалдаттар сафы көтә ине инде. Күп күренһәләр ҙә машиналарға һыйып бөт­тө­л­әр. Был юлы часть яғ­ына боролманыҡ, иң ал-да барған взвод командирының машинаһына эйәрҙек. Ҡа­раңғы тиҙ төштө. Был яҡта төндәр ҡара шаршау ише, һәммәһен шу-нда уҡ йотоп ала­. Йәнә уңда ла һулда ла артта ла алда ла бейек, өҫкә ишелергә әҙер тауҙар. Шул тауҙарҙы бысаҡ ме­н­ән те-лгәндәй ярып ятҡан юлдан барабыҙ. Аҙым һайын тие­рлек рулде уңға-һулға борғоларға кәрәк. Эргәмдәге йыуан кәүҙәле сер-жант ойоп киткәйне, ҡаты ғына бер нисә тапҡыр һелкеткәс миңә уҫал ҡарап йоҡо аралаш мығырҙаны: «Можешь поос­т­ор­ож-нее, не дрова везешь…» Ҡырҡ илле саҡрымдар самаһы ара үткәс тимер күпер янында туҡтаттылар. Рад-иаторҙарға һыу тул-тырып алдыҡ. Тағы тоҙланған балыҡ, һыу, ик­м­әк тараттылар. Аҙыҡҡа ҡағылғым килмәне. Уның ҡарауы сержант ике паекты ла йы­пырып ҡуйҙы. Була бит ашауға һауһаҡ әҙәмдәр. Күперҙең теге яғында сит ил башланыуын әйтеп һаҡ барырға ҡушты-лар. Һиҙәм - алда Афғанстан.

 

                                                   12 март, 1988 йыл

 

              Иртәгеһен баш осонда вертолеттар әйләнергә тотондо. Тимәк уларға беҙ-ҙең колоннаны һаҡларға бойоролған. Барабыҙ ҙа барабыҙ, әҙәм заты күренмәй. Юл да юл. Унда-бында ҡышлаҡтар осрап ҡуя. Беҙҙәге ауылдарға оҡшамаған улар. Тәпәш кенә балсыҡ өйҙәр теҙмәһе шунда. Шул ергә һеңешкән йорттарҙы бил быуарҙан ҡалҡҡан таш ҡоймалар уратҡан. Ке-шеләр ҡайҙа һуң? Ни сәбәптән улар күренмәй?

            Үлтереп йоҡо килә. Талсыҡҡан, тумбыҡҡан кәүҙәмде уятырға, уға йән керетергә теләп балтырымды семтеп-семтеп алам.

 

                                                  13 март, 1988 йыл

 

            Тау ҡултығындағы тигеҙлеккә теҙелгән палаткалар янында туҡталдыҡ.

            Ҡаласыҡҡа инер юлдың ике яғында ла ҡом тултырылған пулеметтар ҡуйылған нығ­ытмалар. Ҡаршылағы текә тауҙың үҙендә лә ошондай уҡ ут нөктәләре барҙыр, юғ­иһә был тигеҙлек тау башынан ус төбөндәгеләй асыҡ күренәлер. Киске аш­т­ан һуң ҙур палаткаға политинформацияға йыйҙылар. Беҙҙең алда майор сығыш яһ­а­ны. Көн­ъяҡ илдәре буйынса белгес тип тан-ыштырҙылар үҙен, фәнни дәрәжәһе лә бар икән. Ма­­йор Афғанстанда икәнлегебеҙҙе аңлатыуҙан башланы. Замполиттар ише интерн­а­ционал бурыс тураһында аҡыл һатманы, күберәк урындағы ғө­рөф-ғәҙәттәр, ғәүефһеҙлек саралары хаҡында һөйлә-не. Афғанстан хөкүмәтенең һор­а­уы бу­й­ынса дуҫлыҡ визиты яһайбыҙ икән, ни эшләп ул саҡта беҙҙе ҡорал менән ҡа­р­шы ал­алар? Майор ерле халыҡты дошмандар тип атаны, ә беҙ улар өсөн кем ул саҡта?

                                                                               (Дауамы бар).