Тиле яҙмалары (Повесть. Һигеҙенсе киҫәк).

10 декабрь, 1987 йыл.

            Өлкә үҙәгенән алыҫ түгел хәрби ҡаласыҡҡа урынлаштырҙылар. Килгәндә бер-бе­ребеҙҙе таный ҙа һымаҡ инек, хәрби кейем кейгәс, инкубатор себештәренә оҡшап ҡа­лып ят кеше­ләргә әүерелдек. Яңы йылға ҡәҙәр хәрби ант тапшырырға тейе-шбеҙ. Теген­дә, уч­илищела дөрөҫ күҙаллағандар, бында во­дитель һөнәрен ныҡлап өйрәт­ергә тотон­до­лар. Көн оҙайы уставтар ятлайбыҙ, ә улар береһе икенсеһен ҡабатлағанлыҡтан башҡа һеңмәй. Иртәнге етенән подъем, киске ун берҙә от­бой. Шул ар-ауыҡтың бер мин­уты ла бушҡа үтмәй, хатта ашау өсөн дә теүәл мин­ут­тар бүленгән, тәғәмләнгәндә ауылдағылай яйлап, һуҙ-манлаһаң ас ҡалдың тигән һүҙ.

            Әсәйемдән хат ал­дым, дауахананан сыҡтым, сәләмәтлегем арыу, тигән. Ышанғы килмәй, мине тыныс­лан­дырыу өсөн яҙалыр инде, хәтәр, әлегә дауа табылмаған сирҙән ҡайһылайтып еңел генә ҡотолмаҡ. Хә­ҙ­ер ул бит эшкә яраҡһыҙ. Ҡайһыла-йтып ҡына көн итәлер, зәғифтәр өсөн би­р­елгән пособие тотоноуға түгел, йән аҫырауға етәме икән әле, бына эш нимәлә. Йә-нә һыйырһыҙ ҡалғас ҡа­ра­лай сәй эс­әлер, аҡ артынан өҙлөкһөҙ күршеләргә кружка тотоп һоранып сыға алмай бит ин­де, ярай ҙа тегеләре үҙҙәре белеклелек күрһәтһә. Хәлит армияға Өфөгә эләккән. Эләк­мәг­әндер, эләктергәндәрҙер, ҡоҙа-ҡоҙағый-лыҡты, таныш-белешлекте еккәндәр­ҙер. Хәлиткә Афғанстанға барырға тәҡдим итмәгәндәр микән? Әгәр шулай була ҡалһа нимә тип яуап биргәндер, белергә ине. Ул шылғаяҡ уҡыған саҡта ла һылтауын табып ауыр эштән сит­­ләшергә яйын таба то-рғайны.

                                                 28 декабрь, 1987 йыл.

            Яп-яҡты, ҡарлы көн ҡараңғыланып ҡалды. Ә бит иртәнсәк кенә кәйефем үтә лә шәп ине. Пл­ацҡа теҙҙеләр, тантаналы шарттарҙа хәрби ант ҡабул иттек, шунан ашханаға алып ба­­­рҙылар. Ундағы өҫтәл дә байрам шартына тап килә, өҫтәмә риз-ыҡтар ҡуйғандар. Төштән һуң почтаға һуғылдым. Айһылыуҙан конверт бар. Һиҙәм, тикмәгә хәбәр ебәрмәгән. Һайыҫҡан холо-ҡло ул, һүҙ сыбалтырға, ғәйбәт йөрөтөргә ярата. Минең өсөн бер юлы ике ҡара хәбәр: беренсеһе класташым Фәйзулла хеҙ­мәтен дә башлап өлгөрмәй Армияла үлеп ҡалған. Самолетта осоп ба­ры­шлай шартлағандар. Ә уны бит тыныс шарттарҙа, ал-ыҫ Көнсығышҡа хеҙмәт ит­е­р­гә ебәргәйнеләр. Бына бит, маң­лайға яҙылған тәҡдир. Фәйзулланың кәүҙәһен дә ҡайтара алмағ-андар, бары шул ҡара хәбәрҙе генә ебәргәндәр. Киләсәктә мине Афғанстанда ниндәйерәк яҙмыш көтә? Унда китеремде те-ге, военкоматтағы капитандан башҡа белеүсе кеше лә юҡтыр әле. Икенсе тетрәндергән хәбәр - Гөлдәриә кейәүгә сыҡҡан. Ни сәбәптән ул­ай ҡабаланғандыр, билдәһеҙ.  Өфөләге ҙур тү­рәнең малайы, ти. Нисек инде улай көтмәгәндә-уйламағанда, беренсе курсты яңы ғына башлап тора бит әле ул. Ә мин? Теге төндө оноттомо икән әллә? Бышылдауы һаман да ҡолағымда яңғырағандай: «Тилекәй, йәнем, һинән ауыр­ға ҡалғым килә… Ҡыҙыб-ыҙ тыуһа Гөлшат тип исем ҡушырбыҙ, малай булһа Булат...» Каптеркаға инеп бикләндем. Тотош булмышым бушап, ҡорғаҡ­һып ҡал­ған. Буш мискә ишемен, ҡағыл ғына, даңғыр-ҙап китергә әҙермен. Се­ржант Руслан Берхеев эҙләп тапты. Ҡысҡырын­ма­ны. Тышҡы ҡиәфәтемә, үҙемде тотошома ҡарап ныҡ көйәләнгәнлегемде аңланы шикелле: «Посиди до ужина. Успокойся. И еще, без фокусов!», тип кенә ҡуйҙы. Хыянатты тәүге тапҡыр кисереүем. Ҡайһылай ҡыйын икән. Үтә лә ҡыйын. Атайым да мин имсәк саҡта уҡ әс­әйемә хыянат иткән. Әсәйем бар әйберен төйнәп алып, күтәренеп сыҡҡан да киткән. Аҙаҡ атайым бер нисә тапҡыр килеп аяғына йығылып кисереүҙе һораған. Ныҡ торған әсәйем, уны кире өйгә индермәгән, яҡынлатмаған. Иҫ белгәндә атайым күрше ауылда йә­шәй һәм ныҡ эсә ине. Һуҡмыш баш менән беҙгә килә лә өнһөҙ һерәйә, өҙлөкһөҙ минең таҡыр башымдан һыйпай, ә үҙе­нең тоноҡланып һүн­ә бар-ған күҙҙәренән һаран йәштәр һығыла. Өсөн­сө класҡа уҡырға барған йылымда ул эскән килеш ҡара көҙҙөң һалҡынында ятып ҡат­ҡан. Яңғыҙы ғына ерләшергә барҙы әсәйем. Ҡайтып, хә­срәтенә сыҙаша алмай ауыр уфтанды: «Үҙем генә ғәйепле, эргә-беҙҙә йөрөһә был үлемесле ҡазаға тарымаҫ та ине… »

                                                      1 ғинуар, 1988 йыл

            Яңы йылды ҡаршыланыҡ. Отбой беренсе яртыға күсерелде. Байрам табыны артында ултырҙыҡ. Рота, взвод коман-дирҙары ҡотланы. Беҙҙең ротаның тәғәйенл-әнеше алдан уҡ билдәле булғанғалыр рота командиры сит ерҙә имен-аман хеҙ-мәт итеүебеҙҙе те­лә­не. Газлы һыу уртланыҡ. Байрам шуның менән тамамланды. Ғөрөф-ғәҙәт шартын үтәп сәкәштереү кәр-әктеме икән, тип уйлап ҡуйҙым. Бәләкәй балалар һут уртлап сытыраялар, ҙурыраҡтары шампан эсеп болғаң­лай. Был эскел-еккә алдан әҙерләнеү һәм әҙерләү түгелме? Беҙҙең ата-олатайҙар 16 быуатта араҡының ни икәнен дә бел­мәгән, уларҙы то-тҡонлоҡта иҫерткес эсемлектәр эсереп язалағандар. Атайым ошо бәлә арҡаһында үл­еп ҡалғас ғөмүмән эскелеккә ҡарашым, мөнәсәбәтем икенсе. Әммә хәҙер һәммәһе аҙым һайын шешә төбөн күҙләп күңел асырға ынтыла, бындай шарттарҙа унан баш тартыу мөмкин булмаған эш. Армияға китер алдынан тоттом бит ара­ҡылы стаканды, ары ла яйы сыҡҡан һайын ҡойор-ҙар, тәҡдим итеү генә түгел, көсләрҙәр, ҡоторторҙар, баш тартҡан осраҡта ир-егет сәменә тейеп мыҫҡыл итерҙәр. Беҙҙә бит шулай, бала тыуғанда ла, мәрхүмде һуңғы юлға оҙатҡанда ла эсәләр. Иҫерек йәмғиәттә мәғәнәле һүҙ һөйләүсе, айыҡ йыр һуҙыу­сылар һирәгәйгәндән-һирәгәйә бара.

                                                     5 ғинуар, 1988 йыл

            Рота командиры саҡыртып алды. Кабинетына инеп алдында үрә ҡатҡайным, ҡы­ланма инде, тигәндәй ҡулын ғына һе-лтәне: «Һаумы, яҡташ!», ти. Белмәгәнмен, беҙ­ҙең республикала тыуып үҫкән, ул ғына ла түгел сығышы күрше райондан. Килгәндән би­рле тәүге тапҡыр башҡортса һөйләшеүҙе ишеттем. Моңло йыр һымаҡ яңғыр­ай икән ул сит яҡтарҙа туған тел. Документтарымды өйрәнгәндер: «Бында һеҙгә тағы ла биш ай уҡырға әле, мине алып йөрөрһөң, - тине командир, - Булды-ра алыр­һыңмы?» «Так точно, булдыра алам, иптәш майор!» Көлөп кенә ҡуйҙы: «Йә, ярай инде, әтәсләнмә, бар, УАЗикты ҡара, ҡабул ит!»

                                                     6 ғинуар, 1988 йыл

            Машина яңы, әммә ҡарауһыҙланып киткән. Нығытаһы ерҙәрен нығытып, салон­дың эсен ялт иттереп һөртөп ҡуйҙым. Өлкә үҙәгенә барып әйләндек. Ҡайтышлай йорто янында ҡалдырғанда командир  маҡтап ҡуйҙы: «Ә һин афаринһың яҡташ, маши­наны оҫта ал­ып йөрөйһөң, йәнә ыҫбайһың, таҙалыҡты яратаһыңдыр. Һинән алдағы шоферым, Ложкин фамилиялы һал-дат әрпеш һәм ҡойолдороҡ ине.»

                                                 2 февраль, 1988 йыл

            Взвод командиры менән тағы ла ҡалаға, тимер юл вокзалына билет алырға бар­ҙыҡ. Рота командиры бер аҙнаға Мәс-кәүгә командировкаға йыйына икән. Өлк-ән лей­тенант хәрбиҙәр өсөн тәғәйенләнгән кассаға китте. Нишләптер бөгөн унда ла сират апаруҡ оҙон ғына. Ситкәрәк барып баҫтым. Вокзалдағы халыҡ ҡырм­ыҫҡа ояһылай мыжғый, ҡорт күселәй геүләй. Һәммәһе ҡайҙалыр ашыға. Ҡапыл һылыу бер ҡыҙҙы абайланым. Абайламаҫлыҡ та түгел шул, иғтибар итерлек ергә, зал ур-таһынараҡ, пальма ағ­ас­ына тартым ҙур гөлдөң эргәһенә баҫҡан. 19-20 йәштәр тирәһендәге был ҡыҙҙың си­б­әрлегенә иҫем китте, һиңә әйтәйем, ҡалаҡһыҙ һыуға һал да йот, сағыштырыуға килгәндә ҡойған да ҡуйған фәрештә. Әйтерһең ул гөнаһлы ергә тик бер аҙға ғына төшкән дә бына-бына кире асманға ашып юҡҡа сығыр төҫлө. Өҫтөндә һоро төҫ­тә­ге йоҡа пальто, ялан баш. Нәҙекәй биленән юғары киҫтерелгән бөҙрә сәстәре яурынбашына һибелгәндәр таралғандар, аҡ йөҙөндә ҡара ҡаштары, күмерҙәй янған күҙҙәре айырым-асыҡ күренә. Сиғанға оҡшаған. Артыҡлап биҙән­мәгән дә, хәйер ошо илаһи йөҙгә буяҡ-маҙ-ар яғ­ыл­һа, тәбиғи һылыулыҡ әллә күпмегә ҡайтышланыр ине. Ҡыҙ битараф ҡиәфәттә, аяҡ­та­рын алмаш-тилмәшләп ала, ке-мделер көтә шикелле. Илаһи сибәрлектең алдында юғалып телдән ҡалған мәжнүн ҡиәфәтендә һерәйеп ҡаттым. Был ғашиҡ булыу түгел, ҡат­ын-ҡыҙҙың ҡабатланмаҫ камиллығына мөкиббән китеп һоҡ­ланыу ине. Вокзалдан сығып киоскынан өс бөртөк ҡәнәфер сәскәһе һатып алдым. Һалдат аҡсаһы унан ҡиммәтер­әккә етмәне. Уйым - ҡыҙға ошо сәскәләрҙе бүләк итеү. Ни өс-өнмө? Сихри сибәрлеге өс­өн, уның был донъяла йәшәгәне өсөн. Кире эскә үттем. Теге һаман да урынында. Бер ҡайҙа ла китмәгән. Икеләнеп туҡтап ҡалдым, сөнки ошоға тиклем ҡыҙҙарға бер тапҡыр ҙа сәскә бүләк иткәнем булманы.

            Ә бына әсәйемә гөлләмә әҙерләүем бөгөнгөләй хәтерҙә. Беренсе класҡа уҡырға төшөргә әҙерләнеп йөрөгән йәйҙә сәскәгә күмелгән ка­руф баҡсаһын тотошлайы менән ботарлап сыҡтым. Эш боҙһам да әрләмәне әсәйем: «Миңә ҡайһылай ҙа матур сәскәләр өҙгәнһең, улым, маладис», тип кенә ҡуйҙы. Шул мәлдә моғайын да уға минең хатам түгел, нескә күңеллегем мөһимерәк булғандыр.

            Урынымда берауыҡ тапандым. Уйымды-теләгемде һиҙгәндәй эргәмә тәбәнәк буйлы, пеләш башлы, табаҡ битле әҙәм килеп сөсө йыл­май­ҙы: «Солдат эту проститутку хоч­ешь? Бери её. Только стоит очень дорого, не по тво­ему карману. Если у тебя деньги есть, думаю, договоримся…» Эсемдә ниндәйҙер ҡәҙерле, наҙлы еп өҙөлдөмө ни! Тимәк минең ҡаршымда тәне ме-нән, матурлығы менән һатыу иткән фәхишә баҫ­ып тора! Һоҡланыуым һыпырып ал­­ғандай юҡҡа сыҡты, минең өсөн мөғжизәле күңел байрамы тамамланды. Сәскәмде малайын етәкләп оҙон сиратҡа баҫҡан урта йәштәрҙәге йон­соу йө­ҙлө ҡа­тынға тоттор-ҙом да сығыу яғына атланым. Теге ни әйтергә белмәй апты­рап ҡалды: «Мне цветы? За что?» Ҡайырылдым: «Вы очень похо-жи на мою маму». Ошоғаса иғтибар ҙа итмәгәнмен, вокзал тышында семтем сәс әҫәре йоҡмаған, ослайып барып бөткән йом­орт­ҡа башлы, былтыҡ күҙле, ҡулдары урынында буш еңдәре елдә елберҙәгән әҙәм инәл­ес­ле һөрәнләп хәйер һорай, ғәрип-лектән һипһенгәндәр уның алдындағы ҡағыҙ ҡу­мтаға тимер аҡса ырғыталар ҙа ҡабаланып китә лә һалалар. Был Алла тараф-ынан йәберһетелгән әҙәм менән эстәге фәхишә араһында айырма юҡ тиерлек, береһе - һыл­ыулығын, икенсеһе - ғәриплеген һата.

                                                                              (Дауамы бар).